Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan trao đổi và gợi mở những giải pháp để phát triển quy mô trang trại với lãnh đạo Hợp tác xã Du lịch Nông nghiệp Bon Bon (Sơn La). Ảnh: Báo ĐBND

 

Có những buổi sáng, bước vào một khu vườn đang mùa trái chín, người ta dễ cảm thấy vui. Trái treo đầy cành. Lá xanh. Chim ríu rít trên tán cây. Hương đất, hương hoa, hương trái hòa vào nhau trong làn gió sớm.

Nhìn một khu vườn như vậy, ai cũng có thể nghĩ người làm vườn đang hạnh phúc. Nhưng hạnh phúc của khu vườn có thật sự nằm ở số trái trên cây?

Có những khu vườn trĩu quả mà người chủ vẫn đầy lo âu: giá xuống, sâu bệnh, thiếu người thu hoạch, khoản nợ vật tư chưa trả. Mùa trái chín đáng lẽ là mùa vui lại trở thành những ngày thấp thỏm.

Có những khu vườn nhìn ngoài xanh tốt nhưng người làm vườn đã kiệt sức. Ngày bắt đầu lúc trời chưa sáng, kết thúc khi đêm xuống; bữa cơm gia đình cũng trở nên vội vã. Mưa trái mùa hay giá cả biến động lại khiến lòng nặng như cành cây mang quá nhiều trái.

Vậy khu vườn hạnh phúc là gì?

Có lẽ đó không phải là khu vườn không có khó khăn. Nghề làm vườn chưa bao giờ chỉ có hoa thơm, trái ngọt. Hạnh phúc không phải là tránh được mọi bất trắc, mà là đủ năng lực đi qua bất trắc mà không đánh mất niềm tin vào nghề mình đã chọn.

Đó là nơi người làm vườn có thu nhập xứng đáng nhưng không phải đánh đổi sức khỏe. Nơi cây cho trái nhưng không bị khai thác đến kiệt sức. Nơi đất được nuôi dưỡng sau mỗi mùa vụ. Nơi người trẻ nhìn thấy tương lai, người lớn tuổi tìm thấy ý nghĩa, và khách đến vườn cảm nhận được sự tử tế phía sau mỗi trái cây.

Hạnh phúc trước hết phải bắt đầu từ người làm vườn. Người làm vườn không thể hạnh phúc nếu quanh năm chỉ chạy theo chi phí ngày càng tăng, nếu mỗi mùa thu hoạch đều giao phó số phận cho một cuộc trả giá ngoài cổng vườn, nếu biết mình làm ra sản phẩm tốt nhưng không có khả năng chứng minh và không được thị trường ghi nhận.

Bởi vậy, hạnh phúc không tách rời năng lực quản trị.

Một khu vườn được ghi chép đầy đủ giúp người chủ biết mình đang lời hay lỗ. Một khu vườn có khách hàng ổn định sẽ bớt phụ thuộc vào giá cả nhất thời. Một khu vườn biết phân loại sản phẩm, tận dụng phụ phẩm và tổ chức nhiều dòng thu nhập sẽ vững vàng hơn trước những vụ mùa không thuận lợi.

Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam Lê Quốc Doanh (thứ 3 từ trái sang) thăm vườn cam Xã Đoài của gia đình ông Phạm Đinh Tiến (Nghi Lộc, Nghệ An).

 

Hạnh phúc không chỉ là cảm xúc.

Hạnh phúc còn là sự chủ động.

Người làm vườn hạnh phúc là người hiểu khu vườn của mình, biết mình đang làm gì, làm cho ai. Khi hiểu đất, cây và thị trường, mỗi quyết định bớt đi một phần hoang mang.

Nhưng khu vườn hạnh phúc không chỉ dành cho con người.

Cây cũng cần được sống theo nhịp của cây. Có những mùa người làm vườn muốn giữ lại thật nhiều trái vì sợ bỏ đi thì tiếc. Cây phải dồn sức nuôi quả đến kiệt quệ. Sau thu hoạch, cành suy, rễ yếu, sâu bệnh dễ xuất hiện. Vài vụ đầu có thể được mùa, nhưng những vụ sau cây xuống sức nhanh chóng.

Một khu vườn hạnh phúc không ép cây làm việc quá sức. Người làm vườn biết tỉa bớt trái để cây nuôi phần còn lại tốt hơn, biết cho cây thời gian phục hồi, biết nhìn lá, rễ, thân cành chứ không chỉ đếm quả. Tuổi thọ của khu vườn quan trọng hơn một vụ thu hoạch thật lớn.

Chăm cây cũng như nuôi dưỡng một mối quan hệ.

Không thể chỉ lấy mà không trả lại. Đất lại càng cần được đối xử như một phần sống của khu vườn. Đất không chỉ là nơi giữ bộ rễ đứng yên. Trong đất có vi sinh vật, chất hữu cơ, nước, không khí và những quá trình âm thầm quyết định sức khỏe của cây.

Khi đất chai cứng, nghèo hữu cơ, bộ rễ khó phát triển, cây phải phụ thuộc nhiều hơn vào phân bón và thuốc. Người làm vườn có thể vẫn thấy lá xanh, trái lớn trong một thời gian, nhưng sự sống bên dưới đã yếu dần.

Khu vườn hạnh phúc là khu vườn mà sau mỗi mùa trái, đất không nghèo đi.

Cỏ được quản lý thay vì bị tiêu diệt hoàn toàn. Lá rụng, cành tỉa và phụ phẩm được ủ lại thành nguồn hữu cơ. Nước tưới được sử dụng tiết kiệm. Hóa chất được dùng thận trọng. Những sinh vật có ích vẫn còn chỗ tồn tại. Một khu vườn không cần sạch bóng đến mức không còn một con côn trùng, một nhánh cỏ hay một tiếng chim.

Sự sống vốn không ngay hàng thẳng lối như những bản vẽ.

Khi ong bướm còn tìm đến, chim chóc còn làm tổ, giun đất còn xuất hiện sau mưa, khu vườn vẫn có khả năng nuôi dưỡng sự sống. Đa dạng sinh học giúp hệ sinh thái cân bằng và giảm phụ thuộc vào những can thiệp từ bên ngoài.

Khu vườn hạnh phúc là nơi con người không tìm cách kiểm soát tuyệt đối, mà học cách cộng tác với tự nhiên. Có cỏ cần loại bỏ, nhưng cũng có cỏ che phủ đất; có côn trùng gây hại, nhưng cũng có loài thụ phấn và thiên địch.

Điều cần tìm không phải sự sạch sẽ tuyệt đối. Điều cần tìm là sự cân bằng.

Hạnh phúc của khu vườn còn hiện diện trong gia đình người làm vườn.

Cán bộ khuyến nông hướng dẫn chị Tẩn Lả Mẩy ở thôn Kin Chu Phìn I, xã Mường Hum (Lào Cai) tỉa bớt quả non để nâng cao chất lượng và mẫu mã quả lê. Ảnh: Nguyên Hoa

 

Một khu vườn sinh lợi nhưng khiến các thành viên xa cách thì chưa phải là khu vườn trọn vẹn. Có những người cha dành cả đời chăm cây nhưng con cái không muốn trở về, vì trong ký ức của người con, làm vườn chỉ là vất vả, nợ nần và những cuộc tranh cãi sau mỗi mùa giá xuống.

Muốn người trẻ tiếp nối, trước hết phải làm cho nghề làm vườn trở thành một nghề đáng sống. Đáng sống không chỉ vì có thu nhập. Đáng sống còn vì được tôn trọng, được sáng tạo, được tiếp cận tri thức và có thời gian cho gia đình. Người trẻ có thể mang công nghệ, thiết kế, truyền thông và thị trường vào khu vườn. Người lớn tuổi mang theo kinh nghiệm về đất, nước, thời tiết và từng giống cây. Khi hai thế hệ cùng nhìn về một hướng, khu vườn không chỉ có người kế nghiệp.

Khu vườn có sự tiếp nối. Có khi người trẻ không trực tiếp cầm cuốc, bón phân mỗi ngày. Người trẻ có thể quản lý dữ liệu, phát triển thị trường, thiết kế sản phẩm hoặc kể câu chuyện khu vườn. Đừng buộc thế hệ sau phải làm mọi việc giống thế hệ trước mới gọi là nối nghiệp.

Kế nghiệp không phải lặp lại. Kế nghiệp là làm cho những giá trị cũ có thêm một con đường mới để đi tiếp.

Một khu vườn hạnh phúc cũng không khép kín sau hàng rào. Trẻ nhỏ có thể đến học cách một bông hoa thành trái; người thành thị hiểu vì sao trái ngon cần nhiều tháng chăm sóc; người già kể lại chuyện giống cây xưa và những mùa vụ cũ.

Mở cửa đúng cách không có nghĩa biến mọi khu vườn thành điểm du lịch. Đôi khi chỉ cần một buổi cho học sinh tham quan, một câu chuyện trên bao bì hay một ngày mùa để hàng xóm cùng chia sẻ niềm vui thu hoạch. Khi ấy, khu vườn không chỉ bán trái cây mà còn trao đi tri thức và sự kết nối.

Hạnh phúc không nằm ở quy mô lớn hay nhỏ.

Nó nằm trong cách con người đối xử với nhau quanh khu vườn.

Nếu mỗi nhà vườn chỉ lo cho phần đất của mình, cạnh tranh bằng cách hạ giá, giấu thông tin và nghi ngờ nhau, niềm vui sẽ khó kéo dài. Khi cùng chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất chất lượng, tổ chức mùa vụ và hỗ trợ nhau lúc khó khăn, cộng đồng nhà vườn sẽ trở thành một điểm tựa.

Một người có thể làm ra trái cây ngon. Nhưng một cộng đồng mới có thể làm nên danh tiếng của cả vùng trồng.

Khu vườn hạnh phúc cũng là khu vườn biết hùn và biết hạp: hùn sức, hùn vốn, hùn tri thức, nhưng trước hết phải hạp nhau về niềm tin và cách làm. Thiếu tin cậy, hợp tác chỉ còn trên giấy; thiếu trách nhiệm, thương hiệu chung sẽ bị tổn thương.

Hạnh phúc còn nằm ở sự ghi nhận.

Người làm vườn không chỉ cần được trả giá cao hơn. Người làm vườn còn cần được xã hội nhìn nhận như người tạo ra thực phẩm, bảo vệ đất, giữ cảnh quan và duy trì sức sống nông thôn.

Một khu vườn xanh không chỉ có lợi cho người chủ. Nó giữ nước, tạo bóng mát, lưu giữ đa dạng sinh học và làm nên vẻ đẹp miền quê. Những giá trị ấy ít khi được tính vào giá trái cây, nhưng là phần đóng góp âm thầm cho cộng đồng.

Đến một lúc nào đó, cách đo thành công của khu vườn cũng cần thay đổi. Không chỉ đo sản lượng, mà còn đo thu nhập thực của gia đình; không chỉ đếm trái loại một, mà còn nhìn sức khỏe đất, tỷ lệ phụ phẩm được tái sử dụng và những giá trị khu vườn trao cho cộng đồng.

Và có lẽ cũng cần một chỉ số giản dị hơn: sau mỗi mùa vụ, người làm vườn còn muốn tiếp tục gắn bó với khu vườn hay không? Nếu mỗi mùa thu hoạch chỉ để lại mệt mỏi, nợ nần và thất vọng, dù sản lượng cao đến đâu, khu vườn ấy vẫn đang thiếu một điều gì đó.

Khu vườn hạnh phúc không phải một mô hình có sẵn để áp dụng giống nhau ở mọi nơi. Mỗi khu vườn có đất khác nhau, cây khác nhau, gia đình khác nhau và những ước mong khác nhau.

Có người hạnh phúc khi bán được sản phẩm với giá ổn định; có người vui vì con trở về; có người mãn nguyện khi phục hồi giống cây cũ; có người chỉ mong khu vườn đủ nuôi gia đình và còn bóng mát cho cháu nhỏ chơi đùa.

Không có một công thức duy nhất cho hạnh phúc. Nhưng có những điều chung: không ai bị bỏ lại phía sau, không giá trị nào bị khai thác đến cạn kiệt, và không mùa vụ nào chỉ nghĩ đến lợi ích của hôm nay.

Ngồi dưới một tán cây vào cuối buổi chiều, nghe lá xào xạc, nhìn ánh nắng xuyên qua những cành trái, người ta mới hiểu khu vườn không chỉ là nơi làm ra nông sản. Đó là nơi con người học cách chờ đợi một mùa hoa, chăm chút một mầm non, chấp nhận những điều không thể kiểm soát và kiên nhẫn làm lại sau thất bại.

Khu vườn dạy rằng muốn có trái ngọt phải bắt đầu từ đất.

Muốn đi xa phải giữ sức cho cây.

Muốn sống tốt phải biết nương tựa vào nhau.

Khu vườn hạnh phúc không nhất thiết là khu vườn nhiều trái nhất.

Đó là khu vườn mà người làm vườn còn nụ cười sau mùa thu hoạch, đất còn màu mỡ sau nhiều năm canh tác, cây còn sức cho những mùa sau, con trẻ còn muốn trở về và người khách ra về còn mang theo một niềm tin đẹp về miền quê.

Ở đó, trái cây được nuôi lớn. Con người cũng được nuôi dưỡng.

Và hạnh phúc không chỉ treo trên cành. Hạnh phúc bén rễ trong đất, lan dưới những tán cây và lớn lên trong cách con người cùng nhau gìn giữ khu vườn cho ngày mai.