Bước vào vụ thu hoạch sầu riêng năm 2026, Đắk Lắk - thủ phủ sầu riêng của Tây Nguyên - đang đứng trước nghịch lý khi diện tích, sản lượng liên tục tăng nhưng mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đủ điều kiện xuất khẩu vẫn chưa đáp ứng nhu cầu. Hàng trăm mã số đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt, trong khi nhiều cơ sở đóng gói phải tạm dừng hoạt động, tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp và người trồng.

"Nút thắt" không còn ở sản lượng

Khi những vườn sầu riêng tại các xã Krông Pắc, Ea Knuếc, Cư M'gar, Ea H'leo, Krông Năng... bắt đầu bước vào giai đoạn chín rộ, không khí chuẩn bị thu hoạch trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, phía sau mùa vụ được kỳ vọng đạt sản lượng cao nhất từ trước đến nay là bài toán nan giải về mã số vùng trồng (MSVT) và cơ sở đóng gói - điều kiện tiên quyết để trái sầu riêng có thể xuất khẩu chính ngạch sang thị trường Trung Quốc.

Vườn sầu riêng tại Đắk Lắk đang bước vào giai đoạn chín rộ, chuẩn bị cho vụ thu hoạch năm 2026 với kỳ vọng sản lượng cao nhưng vẫn đối mặt áp lực về mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu.

Theo bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, địa phương hiện có hơn 41.000ha sầu riêng, sản lượng năm 2026 ước đạt gần 500.000 tấn, giữ vị trí dẫn đầu cả nước về diện tích và sản lượng. Đến nay, toàn tỉnh đã được cấp 280 mã số vùng trồng sầu riêng, cùng 42 mã số cơ sở đóng gói. Ngoài ra, còn 165 vùng trồng với gần 4.915ha và 66 cơ sở đóng gói đã hoàn tất hồ sơ, đang chờ Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) kiểm tra, phê duyệt.

Nếu tính cả số hồ sơ đang chờ phê duyệt, toàn tỉnh sẽ có khoảng 445 mã số vùng trồng, tương ứng khoảng 12.500ha, chỉ chiếm khoảng 41,7% diện tích sầu riêng đang cho thu hoạch. Điều này đồng nghĩa gần 17.500ha, tương đương khoảng 350.000 tấn sầu riêng, vẫn chưa có "tấm hộ chiếu" để tham gia xuất khẩu chính ngạch trong niên vụ năm nay.

Những năm gần đây, ngành sầu riêng Đắk Lắk tăng trưởng rất nhanh cả về diện tích lẫn sản lượng. Tuy nhiên, yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu đã khiến câu chuyện phát triển không còn nằm ở việc mở rộng diện tích mà chuyển sang đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và quản lý vùng trồng.

Mã số vùng trồng trở thành điều kiện bắt buộc để xác định nguồn gốc sản phẩm, kiểm soát quy trình canh tác và bảo đảm yêu cầu kiểm dịch thực vật. Cùng với đó, cơ sở đóng gói cũng phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật mới được phép tham gia chuỗi xuất khẩu.

Trong khi đó, nhiều cơ sở đóng gói tại Đắk Lắk hiện vẫn đang tạm dừng hoạt động để rà soát, hoàn thiện điều kiện theo yêu cầu của nước nhập khẩu.

Sầu riêng được thu mua tại cơ sở đóng gói ở Đắk Lắk. Việc nhiều cơ sở đóng gói tạm dừng hoạt động đang tạo áp lực lớn lên chuỗi tiêu thụ và xuất khẩu chính ngạch.

Đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng cho biết, vào mùa vụ doanh nghiệp không thiếu đơn hàng, điều đáng lo nhất là nguồn nguyên liệu đáp ứng đầy đủ điều kiện xuất khẩu. Việc nhiều cơ sở đóng gói bị tạm dừng khiến doanh nghiệp sẽ tính đến việc chuyển hàng sang địa phương khác hoặc kéo dài thời gian thu mua, làm tăng chi phí logistics, bảo quản và ảnh hưởng tiến độ giao hàng.

"Nếu mã số vùng trồng hoặc cơ sở đóng gói gặp trục trặc thì cả chuỗi liên kết từ nông dân đến doanh nghiệp đều bị tác động", vị này chia sẻ.

Chạy đua giữ chuẩn xuất khẩu

Là địa phương được xem là "thủ phủ của thủ phủ" sầu riêng Đắk Lắk, xã Krông Pắk đang bước vào vụ thu hoạch với nhiều kỳ vọng nhưng cũng không ít áp lực.

Ông Lại Đức Đại, Chủ tịch UBND xã Krông Pắk cho biết, toàn xã hiện có khoảng 3.000ha sầu riêng, trong đó 1.400ha đã được cấp mã số vùng trồng. Năm nay sản lượng ước đạt khoảng 50.000 tấn, giá trị khoảng 3.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, địa phương đang có 5/37 mã số vùng trồng và 6/11 cơ sở đóng gói bị tạm dừng hoạt động, làm gia tăng rủi ro cho hoạt động tiêu thụ.

Nhà vườn Đắk Lắk chủ động gia cố, treo đỡ từng trái sầu riêng nhằm bảo đảm chất lượng trước khi thu hoạch, đáp ứng các tiêu chuẩn phục vụ xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.

Theo ông Đại, nhiều hồ sơ cấp mới đã hoàn thiện nhưng vẫn đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt. Trong thời gian này, địa phương tiếp tục tăng cường hậu kiểm, giám sát chặt quy trình sản xuất, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm nhằm giữ vững tiêu chuẩn xuất khẩu.

Để mở rộng kênh tiêu thụ, Krông Pắk sẽ lần đầu tiên tổ chức đấu giá sầu riêng tại vườn trong khuôn khổ Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026. Khoảng 200ha sầu riêng đạt tiêu chuẩn VietGAP, LocalG.A.P, có mã số vùng trồng và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc sẽ được lựa chọn tham gia với sản lượng khoảng 4.600 tấn.

Theo kế hoạch, doanh nghiệp sẽ trực tiếp đến tham quan vườn, đánh giá quy trình sản xuất trước khi quyết định tham gia đấu giá. Lãnh đạo địa phương cho biết cách làm này vừa tăng tính minh bạch, vừa giúp nông dân bán sản phẩm sát giá thị trường, đồng thời tạo niềm tin cho doanh nghiệp thu mua.

Kiến nghị tháo gỡ từ thực tiễn

Theo ông Nguyễn Thiên Văn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, khó khăn lớn nhất hiện nay xuất phát từ quy định tại Nghị định số 38/2026/NĐ-CP về quản lý mã số vùng trồng. Quy định hiện hành yêu cầu vùng trồng phải sản xuất cùng một loại cây và có diện tích tối thiểu 10ha đối với cây lâu năm.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cùng lãnh đạo các sở, ngành tỉnh Đắk Lắk khảo sát vườn sầu riêng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu, lắng nghe ý kiến của nhà vườn và địa phương về những khó khăn, vướng mắc trong cấp mã số vùng trồng và hoạt động cơ sở đóng gói trước vụ thu hoạch năm 2026.

Trong khi đó, thực tế tại Tây Nguyên, phần lớn diện tích sầu riêng được trồng xen trong vườn cà phê với quy mô nhỏ lẻ, phân tán nên rất khó đáp ứng đầy đủ các điều kiện này.

Từ thực tế đó, UBND tỉnh Đắk Lắk kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tham mưu Chính phủ sửa đổi quy định theo hướng cho phép cấp mã số đối với các vùng cây ăn quả trồng xen bền vững nếu vẫn bảo đảm thống nhất quy trình quản lý dịch hại, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Địa phương cũng đề nghị sớm ban hành hướng dẫn cụ thể về trình tự, thời gian phục hồi hoạt động đối với các mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói sau khi đã khắc phục các tồn tại; đồng thời thúc đẩy phía Trung Quốc sớm xem xét, phê duyệt các hồ sơ đã hoàn thiện.

Liên quan đến vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, Nghị định 38 mới có hiệu lực nhưng trong quá trình triển khai đã bộc lộ một số nội dung chưa phù hợp với thực tế sản xuất. Bộ đang khẩn trương nghiên cứu, tham mưu Chính phủ sửa đổi theo chỉ đạo của Thủ tướng.

Đối với vụ sầu riêng năm nay, bộ sẽ làm việc trực tiếp với phía Trung Quốc nhằm đẩy nhanh quá trình phê duyệt các hồ sơ mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói mà Đắk Lắk đã hoàn tất.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, nếu toàn bộ hồ sơ được chấp thuận, hơn 50% diện tích sầu riêng của Đắk Lắk sẽ có mã số vùng trồng, cơ bản đáp ứng nhu cầu xuất khẩu chính ngạch trong niên vụ 2026.

Rõ ràng, khi ngành sầu riêng bước vào giai đoạn phát triển theo chiều sâu, lợi thế về diện tích hay sản lượng không còn là yếu tố quyết định. Điều thị trường cần là những trái sầu riêng có nguồn gốc rõ ràng, quy trình sản xuất minh bạch và đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn quốc tế. Tháo gỡ "nút thắt" về mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói vì thế không chỉ là yêu cầu trước mắt cho vụ thu hoạch năm nay, mà còn là điều kiện then chốt để Đắk Lắk giữ vững vị thế trung tâm sản xuất, xuất khẩu sầu riêng của cả nước trong những năm tới./.

Nguồn: DƯƠNG HÙNG/Kinh tế nông thôn