Hiện nay, nhu cầu đối với các sản phẩm dược liệu và thực phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên đang tăng nhanh trên toàn cầu, mở ra cơ hội đáng kể cho các đặc sản dược liệu Việt Nam.

Tuy nhiên, để tiếp cận thị trường quốc tế, các doanh nghiệp không chỉ cần sản phẩm tốt mà còn phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về chất lượng, an toàn và truy xuất nguồn gốc.

Dược liệu Hán Thị chinh phục thị trường

Từ vùng đất chiêm trũng vốn chỉ canh tác lúa, trái nhàu (loại cây đặc trưng của miền Nam) đã được chị Hán Thị Luyến, Giám đốc Hợp tác xã Thương mại và Dịch vụ Hán Thị (thôn Thanh Lâm, xã Trung Kênh) thuần hóa thành công tại Bắc Ninh, canh tác thay thế cây bản địa, chế biến trở thành sản phẩm OCOP giàu tiềm năng, mở hướng phát triển mới cho nông nghiệp địa phương.

Trong không gian rực rỡ của gian hàng tỉnh Bắc Ninh tại Hội chợ Mùa Xuân 2026, chị Hán Thị Luyến thoăn thoắt rót từng chén trà nhàu mời khách. Giọng nói hồ hởi, cách giới thiệu gần gũi khiến nhiều người dừng chân thưởng thức và mua sản phẩm của Hợp tác xã Thương mại và Dịch vụ Hán Thị. Đây là một trong 10 đơn vị OCOP tiêu biểu của Bắc Ninh tham gia hội chợ, mang đến câu chuyện đặc biệt về hành trình biến trái nhàu thành hàng hóa giá trị.

Chị Hán Thị Luyến bên vườn nhàu của gia đình.

Cơ duyên đưa chị Luyến đến với cây nhàu bắt đầu từ chính bệnh tật của bản thân. Những năm lao động nặng nhọc trên đồng ruộng khiến chị mắc bệnh xương khớp, thoát vị đĩa đệm, đi lại khó khăn. Sau khi sử dụng sản phẩm từ trái nhàu và nhận thấy sức khỏe cải thiện rõ rệt, chị nảy sinh ý nghĩ đưa loại cây này về trồng tại quê hương để nhiều người có cơ hội tiếp cận nguồn dược liệu tự nhiên. Ban đầu không ít người nghi ngờ bởi cây nhàu vốn hợp khí hậu miền Nam, khó thích nghi với mùa đông miền Bắc. Nhưng bằng sự kiên trì học hỏi kỹ thuật, từng bước chị đã trồng thành công cây nhàu trên đồng đất quê hương. 

Hiện, Hợp tác xã có vùng nguyên liệu khoảng 7 ha, trở thành đơn vị thâm canh và chế biến trái nhàu có quy mô lớn nhất tại miền Bắc. Từ nguồn nguyên liệu sạch, Hợp tác xã phát triển 4 sản phẩm chủ lực: Quả nhàu khô; trà nhàu túi lọc; nước cốt nhàu; rượu nhàu được chuẩn hóa quy trình, xây dựng thương hiệu theo tiêu chuẩn và đạt OCOP 3 sao.

Sau khi thưởng thức trà nhàu, ông Ngô Ngọc Tần, ở phố Nguyễn Gia Thiều, phường Kinh Bắc chia sẻ: “Tôi thấy vị trà dễ uống, thơm nhẹ, uống xong cảm giác rất dễ chịu. Sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng nên tôi yên tâm mua về dùng lâu dài”. Những phản hồi tích cực là động lực để chị Luyến tiếp tục đầu tư hoàn thiện sản phẩm, mở rộng thị trường.

Để trái nhàu được nhiều người biết đến, chị Luyến không chỉ tập trung sản xuất mà còn chú trọng quảng bá, xúc tiến thương mại. Việc xây dựng sản phẩm OCOP giúp thương hiệu được nhận diện rõ ràng hơn, tạo “tấm vé thông hành” để hàng hóa tiếp cận hệ thống phân phối rộng lớn. 

Theo đánh giá của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh, trái nhàu có giá trị cao, nhu cầu thị trường ngày càng tăng, đặc biệt trong xu hướng tiêu dùng sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thiên nhiên. Việc phát triển thành vùng trồng tập trung, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu đang mở ra cơ hội biến loại cây này thành sản phẩm đặc trưng của vùng đồng chiêm Bắc Ninh. Nếu được đầu tư bài bản hơn về công nghệ, marketing và liên kết tiêu thụ, trái nhàu có thể trở thành nông sản chủ lực mới, góp phần nâng cao thu nhập cho nông dân.

Dược liệu OCOP 5 sao Quảng Trị xuất khẩu chính ngạch sang Mỹ

Câu chuyện một doanh nghiệp chuyên sản xuất dược liệu tại xã Cam Lộ (Quảng Trị) đã xuất khẩuhàng đầu tiên qua thị trường Mỹ theo đường chính ngạch là một minh chứng cho việc nếu có thương hiệu, sản phẩm sẽ xuất khẩu thành công.

Lô hàng dược liệu đầu tiên của doanh nghiệp Quảng Trị đã chính thức lên tàu xuất chính ngạch qua Mỹ - Ảnh: T.G

"Doanh nghiệp này đã có nhiều sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao, OCOP 5 sao. Nên việc xuất khẩu sản phẩm qua thị trường Mỹ mở ra tín hiệu rất tích cực, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và là tiền đề cho việc tiếp tục xuất khẩu những sản phẩm chất lượng của tỉnh Quảng Trị ra thị trường nước ngoài trong thời gian tới", lãnh đạo Phòng Kinh tế xã Cam Lộ cho biết.

Đó là Công ty TNHH dược liệu hữu cơ An Xuân, trụ sở đóng tại xã Cam Lộ, đã đưa container hàng đầu tiên lên tàu biển, chính thức xuất bến đi đến thị trường Mỹ vào ngày 5/1. Các sản phẩm được xuất khẩu đợt này bao gồm: trà cần tây, trà tía tô và cao cà gai leo An Xuân (dạng bột hòa tan) với số lượng gần 10.000 sản phẩm. 

Đây là những sản phẩm được công nhận là sản phẩm OCOP 5 sao và OCOP 4 sao cấp tỉnh. Lô hàng sẽ được phân phối rộng rãi tại thị trường Mỹ thông qua hệ thống các siêu thị bán lẻ lớn ở các bang của quốc gia này.

Bà Trần Lê Quỳnh Diễm, Giám đốc Công ty TNHH dược liệu hữu cơ An Xuân cho biết, Mỹ là một trong những thị trường "khó tính" nhất thế giới với những tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm và kiểm định dược lý. 

Vì vậy, việc đưa các sản phẩm dược liệu của tỉnh Quảng Trị xuất khẩu đến thị trường Mỹ không chỉ là câu chuyện về mở rộng thị trường mà còn là câu chuyện nâng tầm thương hiệu OCOP ra quốc tế.

Dược liệu Việt Nam sẵn sàng chinh phục thị trường

Những năm gần đây, nhu cầu xuất khẩu đối với các sản phẩm dược liệu và thực phẩm có nguồn gốc tự nhiên đang mở ra cơ hội mới cho đặc sản dược liệu Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động nâng cấp quy trình sản xuất, chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu để đưa các sản phẩm như đông trùng hạ thảo, tinh nghệ hay thảo dược chế biến tiếp cận thị trường quốc tế.

Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hơn 5.000 loài cây thuốc.

Một tín hiệu tích cực là ngày càng nhiều sản phẩm dược liệu được sản xuất theo các hệ thống tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm, đồng thời tham gia chương trình OCOP. Việc kiểm soát vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc đang trở thành nền tảng quan trọng, giúp dược liệu Việt Nam đáp ứng yêu cầu xuất khẩu và nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Là 1 doanh nghiệp chuyên sản xuất đông trùng hạ thảo và các sản phẩm chế biến từ đông trùng hạ thảo, những năm gần đây, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Dược liệu Việt Tú định hướng sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp được xây dựng trên nền tảng coi sức khỏe cộng đồng là yếu tố then chốt. 

Ông Nguyễn Văn Tú, Giám đốc Công ty cho biết, các sản phẩm chủ lực của công ty hiện đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn ISO và những chỉ tiêu chất lượng cơ bản phục vụ xuất khẩu. Công ty tập trung nghiên cứu và phát triển các sản phẩm có lợi cho sức khỏe, được sản xuất trong môi trường bảo đảm chất lượng nhằm tạo ra giá trị bền vững và cung cấp các sản phẩm sạch, an toàn cho người tiêu dùng.

Thực tế cho thấy, đông trùng hạ thảo nuôi cấy tại Việt Nam đang dần khẳng định vị thế trên thị trường nhờ chất lượng ổn định và giá thành cạnh tranh hơn so với sản phẩm nhập khẩu. Nếu trước đây, đông trùng hạ thảo chủ yếu được xem là sản phẩm cao cấp phục vụ thị trường nội địa, thì hiện nay nhiều doanh nghiệp đã hướng đến các dòng sản phẩm chế biến như viên nang, trà túi lọc, nước uống bổ dưỡng hay cao chiết xuất, nhằm phù hợp hơn với thị hiếu tiêu dùng quốc tế.

Theo ông Nguyễn Văn Tú, thời gian gần đây, lượng khách hàng tìm hiểu sản phẩm từ nước ngoài tăng rõ rệt, đặc biệt thông qua các kênh trực tuyến. “Người tiêu dùng quốc tế rất quan tâm đến các sản phẩm dược liệu có nguồn gốc tự nhiên, nhưng họ cũng yêu cầu rất cao về tiêu chuẩn chất lượng. Muốn đi xa thì sản phẩm phải được kiểm nghiệm bài bản, có quy trình nuôi trồng và hồ sơ rõ ràng”, ông Tú cho biết.

Trong những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp dược liệu đã chủ động tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ quốc tế và nền tảng thương mại điện tử để tìm kiếm đối tác. Các kênh phân phối mới, đặc biệt là thương mại điện tử xuyên biên giới, đang giúp sản phẩm dược liệu Việt Nam tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng nước ngoài mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà nhập khẩu truyền thống.

Xây dựng thương hiệu để nâng tầm "Dược liệu Việt Nam"

Theo thống kê của ngành Y tế, nhu cầu dược liệu hiện ở mức 80.000 - 100.000 tấn mỗi năm, trong đó gần 70% phải nhập khẩu. Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hơn 5.000 loài cây thuốc, nhiều loài có thể khai thác trong tự nhiên và trồng để chủ động nguồn nguyên liệu.

Việc phải nhập khẩu nhiều xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Dù có tiềm năng lớn, Việt Nam vẫn chưa chủ động được nguồn nguyên liệu trong nước. Thị trường ngày càng mở rộng nhưng chưa hình thành nhiều vùng nguyên liệu lớn, ổn định và bền vững.

Từ năm 2013, Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu Việt Nam đến năm 2030 đã được ban hành. Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách thúc đẩy phát triển lĩnh vực này. Công tác phát triển dược liệu từng bước được chú trọng, tạo ra nhiều thành tựu đáng ghi nhận.

Việt Nam kỳ vọng nhiều vào việc phát triển các vùng trồng thảo dược, nâng tầm các loại cây có giá trị kinh tế cao, hướng đến mục tiêu xuất khẩu.

Tuy nhiên, để giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu, cần đẩy mạnh xây dựng các vùng khai thác bền vững, vùng trồng dược liệu tập trung, áp dụng kỹ thuật theo tiêu chuẩn GACP hoặc hữu cơ nhằm bảo đảm chất lượng. Đồng thời cần tăng cường nghiên cứu giống, ứng dụng công nghệ sinh học để nâng cao chất lượng và chủ động nguồn giống.

Việc ứng dụng khoa học - công nghệ trong canh tác, xây dựng vùng trồng đặc trưng theo vùng miền sẽ tạo lợi thế cạnh tranh. Cần phát triển các chuỗi liên kết từ nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp - nhà khoa học nhằm bảo đảm đầu ra ổn định và gia tăng giá trị.

Song song đó, các chính sách hỗ trợ vốn, kỹ thuật, chế biến và xuất khẩu sẽ tạo động lực cho sản xuất dược liệu trong nước. Khi thực hiện đồng bộ, Việt Nam có thể nâng tỷ lệ dược liệu sản xuất nội địa, giảm nhập khẩu, khai thác hiệu quả tiềm năng tài nguyên, bảo tồn nguồn gen quý và gia tăng giá trị kinh tế cho ngành.

Việc kiểm soát chặt chẽ giúp các vùng nguyên liệu sẽ duy trì chất lượng ổn định, an toàn, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu và góp phần xây dựng uy tín cho dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu, để nâng cao giá trị thương hiệu "Dược liệu Việt Nam" trên thị trường khu vực và quốc tế, cần tập trung vào nguồn gốc và chất lượng, ưu tiên khai thác và phát triển các nguồn gen bản địa có giá trị y tế và kinh tế cao. Dược liệu phải được khai thác bền vững, trồng và thu hái theo chuẩn GACP - WHO để bảo đảm an toàn, hiệu quả, tạo niềm tin cho người tiêu dùng và đối tác.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh chế biến sâu để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng như tinh dầu, cao dược liệu, trà thảo mộc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thuốc từ dược liệu… phù hợp nhu cầu thị trường quốc tế. Truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng cũng là yếu tố quan trọng nhằm chứng minh xuất xứ và tăng sức cạnh tranh.

Xây dựng câu chuyện thương hiệu gắn với văn hóa bản địa, truyền thống y học cổ truyền Việt Nam sẽ tạo sự khác biệt cho dược liệu nội địa so với hàng nhập khẩu. Đồng thời, cần đẩy mạnh truyền thông, xúc tiến thương mại, tham gia hội chợ quốc tế và tăng cường liên kết giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp - nhà khoa học để phát triển bền vững, nâng tầm thương hiệu "Dược liệu Việt Nam" trên thị trường khu vực và thế giới.

Hiện, cả nước có khoảng 60 - 70 vùng trồng dược liệu tập trung đạt chứng nhận GACP - WHO (Good Agricultural and Collection Practices). Các vùng này phân bố chủ yếu ở Tây Bắc, Tây Nguyên, Bắc Trung Bộ và Đông Nam Bộ, lựa chọn dựa trên đặc điểm thổ nhưỡng, khí hậu, nguồn nước và tiềm năng phát triển dược liệu sạch.

Nguồn: CHANH/kinhtenongthon.vn