Sở hữu hơn một triệu héc-ta rừng, Nghệ An đang đứng trước cơ hội đặc biệt để biến lợi thế tài nguyên thành động lực phát triển kinh tế xanh.

Nếu trước đây rừng chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ phòng hộ, bảo tồn và khai thác gỗ thì nay, phát triển kinh tế dưới tán rừng với các ngành hàng như: dược liệu, lâm sản ngoài gỗ, chăn nuôi đặc sản và dịch vụ môi trường rừng đang mở ra một hướng đi mới. Không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho đồng bào miền núi, mô hình này còn đặt nền móng cho quá trình chuyển đổi từ "lâm nghiệp khai thác" sang "lâm nghiệp đa giá trị", phù hợp với chiến lược tăng trưởng xanh và phát triển bền vững của quốc gia.

Từ "giữ rừng" đến tư duy làm giàu từ rừng

Trong nhiều năm, mỗi khi nhắc đến rừng Nghệ An, người ta thường nghĩ đến những cánh rừng đầu nguồn rộng lớn trải dài từ Quế Phong, Kỳ Sơn, Tương Dương đến Con Cuông, Anh Sơn..., nơi giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ nguồn nước, đa dạng sinh học và an ninh môi trường của khu vực Bắc Trung Bộ. Giá trị của rừng khi ấy được đo bằng tỷ lệ che phủ, diện tích bảo vệ hay sản lượng gỗ khai thác.

Song trong bối cảnh phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và yêu cầu giảm phát thải đang trở thành xu hướng tất yếu, cách tiếp cận ấy đã dần thay đổi. Rừng không còn đơn thuần là "lá phổi xanh" hay nguồn cung cấp gỗ, mà đang được nhìn nhận như một hệ sinh thái kinh tế có khả năng tạo ra nhiều giá trị trên cùng một đơn vị diện tích.

Đó cũng là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển lâm nghiệp của Nghệ An. Thay vì khai thác tài nguyên, tỉnh đang hướng tới khai thác giá trị của hệ sinh thái rừng; thay vì phát triển theo chiều rộng, ngành lâm nghiệp chuyển dần sang nâng cao giá trị gia tăng thông qua các ngành hàng dược liệu, lâm sản ngoài gỗ, dịch vụ môi trường rừng và từng bước tiếp cận thị trường tín chỉ carbon.

Đồng bào Khơ Mú ở bản Na Lợt (Xã Nhôn Mai) phát triển cây chè hoa vàng dưới tán rừng.

Theo số liệu của ngành Nông nghiệp, Nghệ An hiện có hơn 1 triệu ha rừng, lớn nhất cả nước, cùng hệ sinh thái đa dạng với hơn 1.000 loài cây dược liệu, trong đó nhiều loài quý hiếm như sâm Puxailaileng, sa nhân tím, ba kích, lan kim tuyến, sâm bảy lá một hoa, đỗ trọng, khôi tía... Đây được xem là lợi thế mà không nhiều địa phương có được để hình thành ngành kinh tế dược liệu quy mô lớn trong tương lai.

Điều đáng ghi nhận là sự thay đổi không chỉ diễn ra trong nhận thức của cơ quan quản lý mà còn bắt đầu từ chính người dân miền núi. Nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số từng sống chủ yếu dựa vào khai thác lâm sản tự nhiên nay đã chuyển sang phát triển các mô hình kinh tế gắn với bảo vệ rừng, tạo nguồn thu ổn định ngay trên diện tích được giao quản lý.

Tại bản Na Lợt (xã Nhôm Mai), nhiều hộ dân sau khi được giao khoán bảo vệ rừng, hỗ trợ giống cây và hướng dẫn kỹ thuật đã mạnh dạn trồng các cây dược liệu, trà hoa vàng, cây mác ca kết hợp chăn nuôi dưới tán rừng. Gia đình ông Xèo Văn Tình là một trong những điển hình khi nguồn thu không còn phụ thuộc vào khai thác tự nhiên mà đến từ tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng cùng các loại cây dược liệu. Thu nhập ổn định hơn đồng nghĩa với việc ý thức gìn giữ rừng cũng được nâng lên rõ rệt.

Ông Xèo Văn Tình cho biết, trước đây nguồn thu của gia đình chủ yếu dựa vào trồng keo, chu kỳ dài và phụ thuộc nhiều vào giá cả thị trường. Từ khi chuyển sang kết hợp trồng 500 gốc chè hoa vàng dưới tán rừng, thu nhập được cải thiện đáng kể. "Đất rừng vẫn được giữ nguyên, cây lớn vẫn phát triển, còn dưới tán mình có thêm nguồn thu hằng năm. Điều quan trọng hơn là bà con không còn tâm lý khai thác rừng mà có ý thức chăm sóc để cây dược liệu phát triển tốt hơn", ông Hùng nói.

Đây chính là minh chứng rõ nét cho quan điểm phát triển lâm nghiệp hiện đại: khi người dân sống được nhờ rừng thì họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ rừng hiệu quả và bền vững nhất.

Không chỉ ở Nhôn Mai, nhiều địa phương miền Tây Nghệ An cũng đang từng bước hình thành những mô hình kinh tế dưới tán rừng phù hợp với điều kiện sinh thái từng vùng.

Tại xã Thông Thụ, cây đẳng sâm, bon bo và chè hoa vàng được đưa vào trồng dưới tán rừng tự nhiên. Điều kiện khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao giúp cây sinh trưởng tốt, cho chất lượng dược liệu vượt trội. Gia đình ông Lang Văn Khoa đã đầu tư hơn 2.000 gốc đẳng sâm với kỳ vọng hình thành nguồn thu ổn định trong những năm tới.

Trong khi đó, tại Quế Phong, mô hình nuôi gà bản địa dưới tán rừng cũng mang lại hiệu quả kinh tế đáng kể, vừa tạo thu nhập cho người dân, vừa góp phần bảo tồn nguồn gen vật nuôi địa phương. Dù khác nhau về đối tượng sản xuất nhưng các mô hình đều có điểm chung là khai thác hợp lý giá trị của hệ sinh thái rừng mà không làm tổn hại đến tài nguyên thiên nhiên.

Theo ông Lê Hồng Thái, Chủ tịch UBND xã Nhôn Mai, kinh tế dưới tán rừng đang mở ra hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương khi vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng. "Trước đây, nhiều diện tích rừng chủ yếu được giao khoán bảo vệ, giá trị kinh tế mang lại chưa cao. Những năm gần đây, địa phương khuyến khích người dân phát triển dược liệu, cây bản địa, nuôi ong lấy mật và khai thác lâm sản ngoài gỗ theo hướng bền vững. Khi người dân có thu nhập từ rừng, họ cũng chủ động gìn giữ rừng như tài sản của chính mình", ông Thái chia sẻ.

Những chia sẻ từ thực tiễn cho thấy, kinh tế dưới tán rừng không chỉ là giải pháp nâng cao giá trị tài nguyên rừng mà còn tạo sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng. Khi người dân được hưởng lợi trực tiếp từ rừng, mục tiêu bảo tồn và phát triển kinh tế không còn là hai nhiệm vụ tách rời mà trở thành hai mặt của một quá trình phát triển bền vững.

Người dân miền Tây Nghệ An phát triển cây dược liệu dưới tán rừng, tạo sinh kế bền vững gắn với bảo vệ và phát huy giá trị hệ sinh thái rừng.

Đây chính là sự khác biệt căn bản giữa kinh tế dưới tán rừng với phương thức sản xuất truyền thống. Nếu cây nguyên liệu phải mất nhiều năm mới cho thu hoạch thì nhiều loại cây dược liệu chỉ sau vài vụ đã mang lại nguồn thu đáng kể. Đồng thời, quá trình chăm sóc cây dưới tán rừng còn góp phần giữ độ che phủ, hạn chế xói mòn, giảm nguy cơ cháy rừng và bảo tồn đa dạng sinh học.

Theo đánh giá của ngành nông nghiệp, nhiều mô hình hiện nay đã tạo thu nhập từ hàng chục đến hàng trăm triệu đồng mỗi năm cho người dân vùng đệm rừng đặc dụng và rừng phòng hộ. Điều đó cho thấy, bảo vệ rừng và phát triển kinh tế hoàn toàn có thể song hành nếu địa phương lựa chọn đúng hướng đi, đúng cây trồng, vật nuôi và tổ chức sản xuất phù hợp.

Kiến tạo chuỗi giá trị: Để kinh tế dưới tán rừng trở thành ngành kinh tế bền vững

Nếu phần lớn các mô hình kinh tế dưới tán rừng hiện nay mới dừng lại ở quy mô hộ gia đình thì bài toán lớn hơn đặt ra cho Nghệ An là làm thế nào để những mô hình ấy không chỉ giúp người dân tăng thu nhập trước mắt mà còn hình thành được một ngành kinh tế có khả năng cạnh tranh lâu dài.

Thực tế cho thấy, điểm nghẽn lớn nhất của nhiều sản phẩm lâm sản ngoài gỗ và cây dược liệu không nằm ở khâu sản xuất mà ở khâu thị trường. Người dân có thể trồng được cây dược liệu, thu hái được lâm sản ngoài gỗ, nhưng nếu thiếu doanh nghiệp thu mua, thiếu cơ sở sơ chế, chế biến và thiếu hệ thống tiêu chuẩn chất lượng thì giá trị sản phẩm vẫn khó được nâng lên.

Đó cũng là lý do Nghệ An không lựa chọn phát triển kinh tế dưới tán rừng theo hướng mở rộng diện tích bằng mọi giá, mà tập trung xây dựng chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ. Đây được xem là bước chuyển từ tư duy sản xuất nông - lâm nghiệp truyền thống sang tư duy phát triển ngành hàng.

Theo ngành Nông nghiệp, toàn tỉnh hiện đã hình thành hơn 40 chuỗi liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ nông, lâm sản, đồng thời có gần 100 sản phẩm OCOP, trong đó nhiều sản phẩm khai thác từ vùng miền núi như dược liệu, mật ong, chè hoa vàng, trà thảo dược… từng bước khẳng định vị thế trên thị trường. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển các sản phẩm từ kinh tế dưới tán rừng theo hướng hàng hóa, nâng cao giá trị gia tăng thay vì chỉ bán nguyên liệu thô.

Nhiều mô hình trồng sa nhân tím, bon bo, đẳng sâm và các loại dược liệu dưới tán rừng đang mang lại nguồn thu ổn định, góp phần chuyển đổi sinh kế cho đồng bào vùng cao Nghệ An.

Không chỉ dừng lại ở việc khuyến khích người dân sản xuất, tỉnh còn định hướng thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. Bởi chỉ khi doanh nghiệp tham gia, chuỗi giá trị mới được khép kín, người sản xuất mới yên tâm đầu tư dài hạn, còn sản phẩm mới đủ sức cạnh tranh trên thị trường. 

Trong lĩnh vực dược liệu, Nghệ An đang sở hữu lợi thế hiếm có với nguồn tài nguyên phong phú và điều kiện sinh thái đa dạng. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, "kho báu xanh" ấy vẫn mới chỉ được khai thác ở mức khiêm tốn. Phần lớn dược liệu hiện nay vẫn được thu hái tự nhiên hoặc bán dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp và chưa tạo dựng được thương hiệu mạnh.

Muốn thay đổi điều đó, cần hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn, kiểm soát chất lượng từ giống, kỹ thuật canh tác đến chế biến sau thu hoạch. Xa hơn, cần phát triển công nghiệp chiết xuất, sản xuất dược phẩm, mỹ phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe từ nguồn nguyên liệu bản địa. Đây mới là mắt xích quyết định để biến lợi thế tài nguyên thành lợi thế kinh tế.

Cùng với dược liệu, các sản phẩm như măng tre, nấm, mật ong rừng, lâm sản ngoài gỗ, chăn nuôi gia cầm bản địa dưới tán rừng hay phát triển du lịch sinh thái cũng được đánh giá là những ngành hàng giàu tiềm năng. Khi được tổ chức sản xuất theo chuỗi, mỗi sản phẩm không chỉ mang lại thu nhập cho người dân mà còn góp phần đa dạng hóa sinh kế, giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng.

Một điểm đáng chú ý là phát triển kinh tế dưới tán rừng hiện không còn là câu chuyện riêng của ngành lâm nghiệp. Đây là lĩnh vực có sự giao thoa giữa bảo vệ môi trường, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế nông thôn, bảo tồn văn hóa bản địa và thích ứng với biến đổi khí hậu. Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải có sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà khoa học và người dân. 

Bà Võ Thị Nhung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An cho biết, thời gian tới tỉnh sẽ tiếp tục rà soát tiềm năng từng vùng sinh thái để quy hoạch phát triển cây dược liệu, lâm sản ngoài gỗ; đồng thời tăng cường thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến, xây dựng thương hiệu, phát triển thị trường tiêu thụ và nhân rộng các mô hình kinh tế dưới tán rừng gắn với sinh kế bền vững cho đồng bào miền núi.

Định hướng này cho thấy Nghệ An không chỉ đặt mục tiêu nâng cao giá trị sản xuất lâm nghiệp, mà còn hướng tới xây dựng một nền kinh tế rừng hiện đại, đa giá trị và có khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của nền kinh tế xanh. Trong bối cảnh các thị trường ngày càng coi trọng yếu tố phát triển bền vững, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải carbon, đây cũng chính là cơ hội để những sản phẩm hình thành từ dưới tán rừng bước vào các chuỗi cung ứng có giá trị cao hơn.

Đến nay, trên địa bàn tỉnh đã có nhiều doanh nghiệp lớn đầu tư vào lĩnh vực này như Công ty Dược Nghệ An, Tập đoàn TH, Công ty HUDI, Công ty Dược liệu Pù Mát, Công ty Kim Sơn, Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam… với quy mô gần 2.000ha. Các dự án được triển khai theo hình thức liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm, tạo đầu ra ổn định cho nông dân và khuyến khích khởi nghiệp, đầu tư tại vùng cao. Nhiều hợp tác xã, hộ kinh doanh cá thể cũng chủ động trồng, thu hái, sơ chế dược liệu, tạo nên mạng lưới sản xuất lan tỏa, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm địa phương.

Sản phẩm chè hoa vàng của bản Na Lợt, xã Nhôn Mai rất được khách hàng tin dùng. Mục tiêu hướng tới xây dựng thành sản phẩm OCOP đặc trưng của vùng cao Nhôn Mai.

Đó cũng chính là tinh thần xuyên suốt của Đề án phát triển kinh tế dưới tán rừng giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn đến năm 2050 mà Nghệ An đang triển khai. Không chỉ hướng tới gia tăng giá trị kinh tế, đề án còn đặt mục tiêu xây dựng một mô hình phát triển hài hòa giữa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên với nâng cao đời sống của đồng bào miền núi, coi người dân là chủ thể vừa bảo vệ, vừa hưởng lợi từ rừng.

Có thể khẳng định, từ những cánh rừng xanh của miền Tây Nghệ An đang hình thành một hướng phát triển mới, nơi giá trị kinh tế được tạo ra song hành với giá trị sinh thái. Đó không chỉ là câu chuyện về tăng thu nhập cho người dân hay nâng cao giá trị ngành lâm nghiệp, mà còn là hành trình hiện thực hóa mục tiêu phát triển xanh, tăng trưởng bao trùm và xây dựng nền kinh tế nông thôn bền vững. Khi những tiềm năng dưới tán rừng được đánh thức bằng tư duy mới, cơ chế phù hợp và sự đồng hành của doanh nghiệp cùng người dân, kinh tế dưới tán rừng sẽ không chỉ là giải pháp giảm nghèo, mà sẽ thực sự trở thành "mỏ vàng xanh" – nguồn lực chiến lược cho sự phát triển của ngành nông lâm nghiệp Nghệ An trong những thập niên tới.

Nguồn: NGỌC LAN/kinhtenongthon.vn