Kỹ thuật VAC

Để khoa học công nghệ “xích gần” hơn với nhà nông

17/11/2026, 21:03

Không còn nằm trên giấy hay trong phòng thí nghiệm, khoa học công nghệ đang có những bước ngoặt lớn từ Nghị quyết 57-NQ/TW để trực tiếp tái cấu trúc nền nông nghiệp. Để khoa học công nghệ thực sự "bén rễ" trên những cánh đồng, điều cốt lõi không chỉ nằm ở những phát minh hiện đại, mà còn ở cách đưa tri thức đến với bà con một cách dễ hiểu, dễ làm và cần nhất là những nhịp cầu nối thiết thực và sát sườn hơn nữa từ cơ chế, chính sách đến cách thức chuyển giao tại cơ sở.

Mô hình nuôi lợn công nghệ cao.

Khoa học công nghệ - động lực cốt lõi tăng trưởng ngành chăn nuôi

Thông tin tại Diễn đàn - Tọa đàm “Nhà khoa học của nhà nông – Từ phòng thí nghiệm đến ruộng đồng” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp Trung ương Hội Nông dân Việt Nam tổ chức chiều ngày 16/11 tại Hà Nội, TS Nguyễn Đức Trọng - Phó Chủ tịch Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp Nông nghiệp Việt Nam – Nhà khoa học của nhà nông năm 2026 khẳng định: Trong những năm qua, ngành chăn nuôi Việt Nam đã duy trì tốc độ tăng trưởng rất ổn định ở mức từ 4 - 6%. Năm 2025, sản lượng thịt các loại đạt 8,6 triệu tấn. Dự kiến trong năm 2026, sản lượng thịt các loại sẽ đạt trên 9 triệu tấn, trong đó thịt lợn chiếm khoảng 62 - 63%, gia cầm chiếm khoảng 29%, và gia súc ăn cỏ chiếm khoảng 8%.

“Những con số này cho thấy ngành chăn nuôi cơ bản đã đáp ứng tốt nhu cầu tiêu dùng trong nước cho khoảng 100 triệu dân cùng 20 triệu lượt khách du lịch, đồng thời duy trì một phần sản lượng dành cho xuất khẩu” - TS Nguyễn Đức Trọng cho biết.

Theo TS Nguyễn Đức Trọng, để đạt được những thành quả vững chắc này, khoa học và công nghệ đóng vai trò là động lực cốt lõi và là tiền đề cho mọi hoạt động phát triển, đóng góp hơn 1/3 giá trị gia tăng của toàn ngành. Nhờ có khoa học công nghệ, Việt Nam hiện đã tiếp thu và sở hữu hầu hết các giống vật nuôi cao sản trên thế giới, đồng thời tự nghiên cứu, chọn tạo ra gần một trăm dòng giống mới để phục vụ trực tiếp cho sản xuất.

Bên cạnh đó, các thiết bị chuồng trại cùng hệ thống công nghệ tiên tiến cũng được tiếp thu có chọn lọc để ứng dụng vào thực tiễn. Đặc biệt, ngành chăn nuôi nước ta đã áp dụng thành công các công nghệ sinh học đỉnh cao như đông lạnh phôi, tạo phôi, phân biệt giới tính, cấy truyền phôi, nhân bản vô tính, và đang từng bước tiếp cận với công nghệ chỉnh sửa gen cũng như giải mã gen.

Việc giải mã trình tự gen đã giúp phát hiện ra một loạt nguồn gen bản địa cực kỳ phong phú và đa dạng sinh học của Việt Nam, từ đó khai thác và phát triển các giống vật nuôi có khả năng thích ứng tốt với biến đổi khí hậu, sở hữu năng suất và chất lượng cao.

Quá trình chọn tạo giống hiện đang đi theo ba hướng chiến lược rõ rệt gồm các giống chuyên năng suất cao, các giống chuyên chất lượng cao khai thác từ nguồn gen bản địa, và các giống lai tạo kết hợp cả năng suất lẫn chất lượng giữa giống nội và giống ngoại.

Thực tiễn cho thấy các nhà nghiên cứu và nhà khoa học hiện nay không còn nghiên cứu theo lý thuyết hàn lâm mà đã bám sát nhu cầu thực tế của sản xuất. Các doanh nghiệp và hộ chăn nuôi cũng ngày càng chủ động tiếp cận nhanh nhạy với các tiến bộ kỹ thuật; chỉ tính riêng trong những năm gần đây đã có khoảng 50 tiến bộ kỹ thuật về giống, dòng vật nuôi và công nghệ được đưa vào ứng dụng thành công.

Nhờ áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ cao trong quản lý trang trại và chăm sóc, năng suất vật nuôi trong khoảng hai mươi năm qua đã tăng bình quân từ 20 đến 30%, thậm chí có giống tăng tới 50%, trong khi lượng thức ăn tiêu tốn giảm từ 15 đến 20%, giúp hạ đáng kể giá thành sản phẩm và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi.

“Với nền tảng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo mạnh mẽ, ngành chăn nuôi Việt Nam hiện đang giữ vững vị thế hàng đầu trong khu vực và trên thế giới. Hiện nay, đàn lợn của nước ta đang đứng thứ năm về tổng đàn và thứ sáu về sản lượng trên toàn cầu, đàn thủy cầm đứng thứ hai thế giới, và ngành sản xuất thức ăn chăn nuôi đang vươn lên đứng đầu khu vực Đông Nam Á, tạo tiền đề vững chắc để ngành chăn nuôi tiếp tục phát triển ổn định trong giai đoạn tới” - TS Nguyễn Đức Trọng thông tin.

Ứng dụng khoa học công nghệ vào bảo tồn, nhân giống sâm quý và bảo quản trái cây

Tại buổi Diễn đàn - Toạ đàm, TS Phạm Quang Tuyến, Viện Nghiên cứu lâm sinh (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) – Nhà khoa học của nhà nông năm 2025 cho biết, ông đang cùng với các nhà khoa học của Viện đã có nhiều năm nghiên cứu về cây sâm, đặc biệt, cây sâm Lai Châu. Sâm Lai Châu cùng loài với sâm Ngọc Linh. Đây là loài sâm quý, được coi là quốc bảo của Việt Nam.

Các nhà khoa học không chỉ nghiên cứu, tạo ra sản phẩm giá trị cao mà còn nghiên cứu, bảo tồn nguồn gen quý từ các loài sâm. 

Theo TS Tuyến, với mong muốn đưa ra những sản phẩm chất lượng, phục vụ người dân, doanh nghiệp, các nhà khoa học không chỉ nghiên cứu, tạo ra sản phẩm giá trị cao mà còn nghiên cứu, bảo tồn nguồn gen quý từ các loài sâm. Từ đó, bảo tồn giữ lại nguồn gen giống gốc nhằm cải thiện, lai tạo giống.

"Song song nghiên cứu, chúng tôi cũng nghiên cứu quy trình nhân giống, nâng cao tỉ lệ, năng suất chất lượng giống để ứng dụng vào sản xuất. Hiện, quy trình sản xuất mới đã góp phần 80-90% trong sản xuất giống; đặc biệt, nâng cao năng suất, đạt chất lượng cao hơn, sản phẩm đạt chất lượng tốt hơn. Khi đưa vào sản xuất, các nhà khoa học đã xây dụng quy trình trồng, chăm sóc, truy xuất nguồn gốc. Đến nay, đã được ứng dụng nhiều ở khu vực Tây Bắc và Tây Nguyên" - TS Phạm Quang Tuyến.

Chia sẻ về việc đưa các nghiên cứu khoa học vào thực tiễn sản xuất, Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu, Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Nhà khoa học của nhà nông năm 2024, cho biết các đề tài nghiên cứu của ông thường bắt đầu từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và người sản xuất.

Theo ông Hiểu, thay vì nghiên cứu theo hướng thuần túy học thuật, ông thường tìm đến những doanh nghiệp đầu ngành, hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến và xuất khẩu nông sản để nắm bắt những khó khăn, vướng mắc trong bảo quản, chế biến. Chính doanh nghiệp là đơn vị đưa ra những yêu cầu thực tiễn, từ đó các nhà khoa học có cơ sở xây dựng hướng nghiên cứu phù hợp.

Một trong những thành quả nổi bật là công trình nghiên cứu công nghệ bảo quản vải thiều phục vụ xuất khẩu bằng đường biển. Bắt đầu nghiên cứu từ năm 2014, đến năm 2015, ông Hiểu đã thực hiện thành công công trình bảo quản quả vải thiều bằng đường biển.

Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu, Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) – Nhà khoa học của nhà nông năm 2024 chia sẻ về quá trình nghiên cứu công nghệ bảo quản vải thiều phục vụ xuất khẩu bằng đường biển.

"Trước đây, thời điểm năm 2014 thì vấn đề bảo quản vải thiều để xuất khẩu đi xa từng là bài toán rất nan giải. Tôi đã dành khoảng 10 năm nghiên cứu loại quả này. Đến nay, chúng ta có thể tự tin bảo quản vải thiều trong khoảng 35 ngày, đủ thời gian vận chuyển bằng đường biển sang thị trường Mỹ" - ông Hiểu chia sẻ.

Nhờ quá trình nghiên cứu công nghệ bảo quản, quả vải thiều đảm bảo phục vụ xuất khẩu bằng đường biển.

Không chỉ với quả vải, công nghệ bảo quản sau thu hoạch cũng mở ra cơ hội xuất khẩu cho nhiều loại trái cây khác. Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu cho biết, ông là một trong những nhà khoa học đồng hành với quá trình xuất khẩu những lô bưởi da xanh đầu tiên của Việt Nam sang Mỹ.

Nếu trước đây, bưởi da xanh chỉ có thể bảo quản khoảng 30-35 ngày thì nhờ những tiến bộ về công nghệ, thời gian bảo quản hiện đã được kéo dài lên 4-6 tháng. Đây là điều kiện quan trọng giúp mở rộng thị trường xuất khẩu, với sản lượng bưởi Việt Nam xuất khẩu sang châu Âu và Mỹ hiện đạt khoảng 4.000-5.000 tấn mỗi năm.

Gần đây, nhóm nghiên cứu của ông Hiểu tập trung vào bài toán bảo quản sầu riêng – loại trái cây có tốc độ mở rộng diện tích nhanh tại Tây Nguyên nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức trong khâu thu hoạch, bảo quản và xuất khẩu.

Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu, Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch cho biết, với công nghệ bảo quản bằng màng phủ sinh học, có thể kéo dài thời gian bảo quản nông sản, hạn chế sự phụ thuộc vào các biện pháp xử lý hóa chất.

Đáng chú ý, trước tình trạng sử dụng hóa chất không phù hợp để xử lý quả sầu riêng, gây ảnh hưởng đến chất lượng và màu sắc vỏ quả, nhóm nghiên cứu đã phát triển công nghệ bảo quản bằng màng phủ sinh học. Điểm đặc biệt của công nghệ này là tận dụng phụ phẩm từ ngành thủy sản, cụ thể là vỏ tôm, để chiết xuất chitin và chitosan, tạo dung dịch dạng nano dùng làm màng phủ trên bề mặt quả.

Theo ông Hiểu, giải pháp này hướng đến kéo dài thời gian bảo quản nông sản, hạn chế sự phụ thuộc vào các biện pháp xử lý hóa chất. Về mặt ứng dụng, nhóm nghiên cứu đã triển khai xuất khẩu thử nghiệm 2 container sầu riêng sử dụng công nghệ màng phủ sinh học, thay cho phương pháp nhúng hóa chất.

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu cũng tham gia một số dự án hợp tác quốc tế, trong đó có dự án do Indonesia và Thụy Sĩ tài trợ. Từ kết quả nghiên cứu, nhóm đang từng bước hoàn thiện, chuẩn hóa quy trình công nghệ để chuyển giao, đào tạo cho doanh nghiệp và người dân. Không dừng lại ở bảo quản, việc tận dụng những phần nông sản không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu tươi để chế biến thành sản phẩm có giá trị cao cũng là hướng nghiên cứu được ông Hiểu chú trọng.

Lấy ví dụ từ quả chanh dây, ông cho biết chỉ khoảng 30-40% sản lượng đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu quả tươi, trong khi 60-70% còn lại không thể xuất khẩu theo hình thức này. Nhóm nghiên cứu đã tìm hướng tận dụng phụ phẩm, đặc biệt là vỏ chanh dây, để chế biến thành các sản phẩm có giá trị, góp phần giảm lãng phí và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người sản xuất.

Từ thực tiễn nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu cho rằng, dù công nghệ bảo quản có hiện đại đến đâu, hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc rất lớn vào quy trình sản xuất, thu hoạch và sơ chế ban đầu của doanh nghiệp. "Quan điểm của tôi là nhà khoa học phải lấy “đầu bài” nghiên cứu từ chính nhu cầu của doanh nghiệp. Nghiên cứu phải giải quyết được những vấn đề đang đặt ra trong sản xuất thì công nghệ mới có thể đi vào cuộc sống"- ông Hiểu chia sẻ.

Thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học – công nghệ

Chia sẻ về những cơ chế, chính sách mới dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, TS Nguyễn Đức Trọng cho biết: Trải qua hơn 40 năm làm công tác quản lý ngành cũng như nghiên cứu, tôi nhận thấy các cơ chế, chính sách mới hiện nay, đặc biệt Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã tháo gỡ được rất nhiều điểm nghẽn, khó khăn cho nhà khoa học, doanh nghiệp và cả quá trình sản xuất.

Trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, lấy doanh nghiệp làm trung tâm và phát huy vai trò của mọi thành phần kinh tế để cùng tham gia thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Điểm đột phá rất quan trọng là cơ chế mới đã chấp nhận rủi ro, chấp nhận tỷ lệ thất bại trong nghiên cứu (khoảng 50/50). Nhờ đó các nhà khoa học và doanh nghiệp mới dám mạnh dạn bước chân vào thử nghiệm.

Theo TS Nguyễn Đức Trọng, với cơ chế này, các doanh nghiệp được phép đề xuất với Nhà nước để thành lập phòng thí nghiệm hoặc các trung tâm nghiên cứu ngay trong nội bộ doanh nghiệp. Các sản phẩm nghiên cứu không chỉ đòi hỏi phải có tính mới, tính đột phá và ảnh hưởng tích cực đến kinh tế - xã hội, mà quan trọng nhất là phải có địa chỉ ứng dụng rõ ràng thay vì chỉ nghiên cứu chung chung trên lý thuyết mà không biết nông dân hay doanh nghiệp có dùng được hay không.

TS Nguyễn Đức Trọng cho biết: Trước đây sản phẩm khoa học đối với doanh nghiệp có thể chỉ là đi mua, nhưng bây giờ doanh nghiệp được đương nhiên sở hữu sản phẩm khoa học đó, kể cả sản phẩm về giống hay công nghệ, đồng thời được Nhà nước ưu tiên sử dụng các thiết bị tạo ra bằng công nghệ trong nước. Bên cạnh doanh nghiệp, TS Nguyễn Đức Trọng cho rằng các sáng kiến, sáng tạo kỹ thuật của người nông dân xuất phát từ thực tiễn sản xuất cũng đóng vai trò vô cùng quý giá.

“Dù nông dân làm việc chủ yếu dựa trên kinh nghiệm thực tế chứ chưa qua bài bản hàn lâm, nhưng khi kết hợp kinh nghiệm đó với tri thức khoa học của các nhà khoa học, các sáng chế ấy sẽ được soi chiếu trên nền tảng khoa học để ứng dụng vào sản xuất cực kỳ hiệu quả. Hằng năm, Hội Nông dân và các cơ quan báo chí vẫn luôn duy trì các cuộc thi sáng tạo kỹ thuật để khuyến khích và tôn vinh tinh thần này”- TS Nguyễn Đức Trọng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Đức Trọng, để các chính sách thực sự đi vào đời sống, sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương đóng vai trò quyết định. “Dù chính sách từ Trung ương đến địa phương có đầy đủ đến đâu nhưng nếu chính quyền cơ sở không trực tiếp chỉ đạo, sát sao đến nơi đến chốn thì việc áp dụng vào thực tiễn các lĩnh vực sản xuất, đặc biệt là chăn nuôi, sẽ gặp rất nhiều khó khăn” - TS Nguyễn Đức Trọng nêu ý kiến.

"Mặc dù hệ thống văn bản pháp luật hiện hành đã tương đối đầy đủ, nhưng các chính sách mới khi ban hành vẫn cần có độ trễ nhất định để đi vào thực tế. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ từ các cấp, các ngành và sự chỉ đạo sát sao từ trên xuống dưới để chính sách thực sự phát huy sức sống"- Nhà khoa học của Nhà nông năm 2026 nhấn mạnh.

Chia sẻ về những điểm mới trong cơ chế, chính sách dành cho các nhà khoa học trong việc triển khai đề tài tài nghiên cứu, đưa vào ứng dụng trong thực tiễn, nhất là sau khi Nghị quyết 57 được ban hành, PGS.TS Mai Văn Trịnh - Viện trưởng Viện Môi trường nông nghiệp (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) – Nhà Khoa học của Nhà nông năm 2025 cho biết, trước khi có Nghị quyết 57, chúng ta đã có một số chương trình khoa học và công nghệ hoạt động tương đối tốt, điển hình như chương trình Nafosted của Bộ Khoa học và Công nghệ. Chương trình này đã áp dụng cơ chế khoán thẳng cho các nhà khoa học. Khi đảm nhận vai trò chủ trì hoặc nghiên cứu viên chính trong đề tài, các nhà khoa học được hưởng chế độ ưu đãi tốt hơn, đồng thời chủ động hơn trong việc triển khai các hoạt động nghiên cứu. Tuy nhiên, đi kèm với đó là trách nhiệm cao hơn. Trách nhiệm này xuất phát từ việc cơ quan quản lý chuyển từ phương thức giám sát từng hoạt động chi tiết sang nghiệm thu dựa trên sản phẩm cuối cùng.

Cụ thể, họ quan tâm đến các chỉ số đầu ra như: công bố bao nhiêu bài báo quốc tế, bao nhiêu bài báo trong nước, cũng như kết quả đào tạo ra sao. Chúng tôi đánh giá đây là một trong những cơ chế quản lý rất tiến bộ và hiệu quả. Đến khi Nghị quyết 57 mới ban hành, tất cả mọi người đều đồng thanh ủng hộ và đánh giá đây là một cơ chế "cởi trói" thực sự cho giới khoa học.

Tác động "cởi trói" cụ thể ra sao thì thời gian sẽ tiếp tục chứng minh, nhưng hiện nay, cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương và các bộ, ngành đều đang chỉ đạo sát sao việc xây dựng các bài toán, đề xuất nghiên cứu theo tinh thần Nghị quyết 57.

Nghị quyết 57 yêu cầu phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa "4 nhà": Nhà khoa học, Nhà nông, Nhà doanh nghiệp và Nhà nước (bao gồm cả khối công lập và tư nhân). Về mặt kết quả, Nghị quyết tiếp tục đề cao việc nghiệm thu dựa trên sản phẩm đầu ra cuối cùng thay vì kiểm soát thủ tục. Trước đây, các nhà khoa học phải làm việc trong một cơ chế quản lý rất khắt khe về mặt giám sát tài chính; từng hóa đơn, chứng từ lặt vặt đều phải thực hiện theo quy trình phức tạp.

Hiện nay, cơ chế tài chính đã được mở rộng và thông thoáng hơn rất nhiều. Trong những khuôn khổ nhất định, nhà khoa học không còn phải áp lực về thủ tục thanh quyết toán lặt vặt, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian. Điều này đồng thời giao quyền tự chủ, độc lập nghiên cứu lớn hơn cho nhà khoa học, miễn sao đảm bảo tạo ra sản phẩm chất lượng. Bên cạnh đó, Nhà nước rất đề cao việc phát triển các công nghệ lõi và công nghệ chiến lược. Yêu cầu đặt ra cho mỗi đề tài khoa học và công nghệ là phải đăng ký và hình thành được ít nhất một công nghệ lõi để làm nền tảng phát triển. Đây là một đòi hỏi rất cao đối với giới khoa học so với trước đây.

Có thể thấy rằng, sự ra đời của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được xem là bước ngoặt quan trọng, mở ra hướng đi bền vững cho nông nghiệp Việt Nam. Không chỉ đóng vai trò hỗ trợ, khoa học và công nghệ (KHCN) đang dần trở thành nền tảng để tái cấu trúc toàn diện ngành nông nghiệp, chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp, hướng tới giá trị gia tăng cao và phát triển bền vững.

Nghị quyết cũng được xác định là bước ngoặt lớn, định hướng rõ ràng cho chuyển đổi từ nông nghiệp truyền thống sang nông nghiệp tri thức - công nghệ - số hóa. Đây không chỉ là câu chuyện về kỹ thuật, mà là sự thay đổi toàn diện trong tư duy phát triển: Từ “tăng sản lượng” sang “tăng giá trị”, từ “phụ thuộc tự nhiên” sang “chủ động bằng tri thức và công nghệ”.

Nghị quyết cũng được kỳ vọng sẽ tạo động lực giúp các bộ ngành chức năng ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn, thúc đẩy các nhà khoa học đẩy mạnh nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, thương mại hóa các sản phẩm nghiên cứu, từ đó ứng dụng vào thực tiễn sàn xuất, tạo sức bật cho sản xuất nông nghiệp, giúp nông dân làm chủ sản xuất./.


Nguồn: THANH TÂM/Kinhtenongthon.vn