Tính đến thời điểm này, tỉnh Đồng Tháp có khoảng 1.800 ha diện tích trồng sen, với hơn 100 sản phẩm là thực phẩm, mỹ phẩm từ sen; có gần 60 sản phẩm sen đạt OCOP từ 3 - 4 sao. Giá trị sản xuất ngành hàng sen hàng năm tỉnh Đồng Tháp thu về hơn 1.900 tỷ đồng.

Sen là ngành hàng chiến lược và là một trong 5 ngành hàng tái cơ cấu nông nghiệp trọng điểm của Đồng Tháp. Tuy nhiên, ngành hàng này hiện đang đứng trước những thách thức lớn như: Biến đổi khí hậu và sự thoái hóa giống... Việc áp dụng công nghệ cao, đặc biệt là nuôi cấy mô trong sản xuất giống, là "chìa khóa" tạo bước ngoặt, định hình tương lai bền vững, nâng cao giá trị gia tăng cho ngành hàng sen và cho toàn hệ sinh thái cây sen.

Trước đây, sen là một trong số ít loài cây chịu được đất phèn, gắn với hành trình khai hoang mở đất của người dân Vùng Tháp Mười. Cũng từ đó, Đồng Tháp được mệnh danh là “Đất sen hồng”, cây sen không chỉ là biểu tượng văn hóa, mà còn là "ngành hàng kinh tế xanh", đây cũng là ngành hàng thế mạnh trong cơ cấu phát triển nông nghiệp của địa phương.

Đồng Tháp đang nỗ lực tạo ra giống sen đồng nhất, sạch bệnh và có sức sinh trưởng vượt trội

Tính đến thời điểm này, địa phương có khoảng 1.800 ha diện tích trồng sen, với hơn 100 sản phẩm là thực phẩm, mỹ phẩm từ sen; có gần 60 sản phẩm sen đạt OCOP từ 3 - 4 sao. Giá trị sản xuất ngành hàng sen hàng năm tỉnh Đồng Tháp thu về hơn 1.900 tỷ đồng.

Tuy nhiên, hiện nay, ngành hàng sen của Đồng Tháp đang phải đối mặt với những thách thức lớn như: Biến đổi khí hậu; dịch bệnh trên cây sen, thiếu liên kết trong chuỗi giá trị; nhất là phương thức canh tác theo truyền thống, lấy giống từ vụ trước sang vụ sau, đã làm thoái hóa giống gây bệnh chạy dây, thối ngó nghiêm trọng; ngoài ra, nông dân còn gánh thêm chi phí đầu vào tăng, năng suất giảm sút, cùng bất lợi về thiếu quy hoạch đồng bộ, liên kết yếu và sản phẩm chưa đa dạng,...

Đặc biệt là “điểm nghẽn” về giống sạch bệnh đang trở thành rào cản lớn nhất, kìm hãm đà tăng trưởng của ngành hàng vốn được định vị rất có tiềm năng cả thị trường xuất khẩu và nội địa.

Ông Nguyễn Ngọc Thanh, xã Hưng Thạnh, tỉnh Đồng Tháp chia sẻ: “Trước nay, trồng sen tôi lấy giống từ ruộng này sang ruộng kia nên mầm bệnh rất nhiều; sen cũng bị bệnh nọ, bênh kia. Nếu có giống sen cấy mô thì chắc tốt hơn”.

Còn ông Trịnh Phước Nguyên, Phó viện trưởng Viện BĐKH Trường Đại học An Giang cho biết: “Hiện nay bà con trồng các giống sen dựa trên kinh nghiệm và lấy giống từ các ruộng sen khác sang để trồng, chính vì vậy nó không đồng đều về chất lượng. Bà con có áp dụng quy trình kỹ thuật, nhưng lại chưa hiểu rõ các bước trong quy trình, cũng như các giải pháp kỹ thuật” - ông Thanh chia sẻ thêm.

Để phát huy và nâng cao giá trị cây sen, Đồng Tháp đang đẩy mạnh nâng cao giá trị cây sen thông qua tái cơ cấu nông nghiệp, ứng dụng công nghệ cao (4.0). Từ những hạn chế, bất cập trong thực tế sản xuất, nhiều nông dân, cán bộ kỹ thuật, nhà vườn đã chủ động nghiên cứu, cải tiến kỹ thuật, mạnh dạn ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ nhằm nâng cao năng suất, chất lượng nông sản và hiệu quả kinh tế; Đặc biệt, địa phương cũng đã chú trọng việc nuôi cấy mô trong sản xuất giống; đây là mở đầu cho lộ trình chuẩn hóa nguồn giống sạch bệnh trên diện rộng.

Theo một số nhà khoa học, hạn chế lớn nhất của việc nhân giống vô tính truyền thống là sự lây truyền mầm bệnh tích lũy qua nhiều thế hệ. Trước yêu cầu cấp thiết về việc làm sạch “hệ gen” cho cây sen, các nhà khoa học và đơn vị chuyên môn của địa phương đã bắt tay vào lộ trình chuẩn hóa nguồn giống thông qua công nghệ nuôi cấy mô (in vitro). Đây được xem là giải pháp căn cơ để tạo ra những quần thể cây trồng đồng nhất, sạch bệnh và có sức sinh trưởng vượt trội.

Ông Trịnh Phước Nguyên, Phó Viện trưởng Viện Biến đổi khí hậu, Trường Đại học An Giang và ông Ngô Hùng Vũ, Phó Giám đốc HTX Kim Phát, tỉnh Đồng Tháp là những người có nhiều năm gắn bó với các mô hình canh tác sen tại Đồng Tháp chia sẻ: “Chúng tôi sẽ giúp bà con hiểu được những bước trong quy trình, cũng như các giải pháp kỹ thuật, những giải pháp canh tác,… để làm sao kiểm soát tốt các loại bệnh hại trên sen”.

Cũng theo ông Vũ: “Hợp tác xã đang có thế mạnh về sản xuất giống cấy mô chất lượng cao; hướng tới HTX cũng muốn phối hợp với Hội ngành hàng Sen, bà con nông dân trồng sen để triển khai trên vùng trồng của mình; để hạn chế được điểm nghẽn là sen đang bị bệnh rất nhiều; phối hợp thêm việc xử lý đất, xử lý các loại dịch bệnh”.

Đồng Tháp hiện có gần 60 sản phẩm sen đạt OCOP từ 3 - 4 sao

Việc làm chủ công nghệ nhân giống sen hiện đại không chỉ giúp kiểm soát dịch hại, chủ động lịch thời vụ mà còn cung ứng số lượng lớn cây giống đồng đều, tạo điều kiện cho nông dân áp dụng cơ giới hóa và các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP. Kết hợp với mô hình luân canh sen - lúa bền vững, địa phương đang đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng thương hiệu "Đất sen hồng" gắn liền với du lịch sinh thái. Nhất là mô hình sinh kế thuận thiên được các chuyên gia đánh giá là tiêu biểu, mang lại hiệu quả cao.

Bà Charlotte Sterrett, Quản lý cấp cao Chương trình Tăng cường khả năng chống chịu và thích ứng của cộng đồng (WWF - Úc) nhận định: “Chúng tôi đã nghe rất nhiều về thành công của dự án ở Việt Nam, Lào. Một trong những câu chuyện mà tôi rất ấn tượng đó là câu chuyện về sen và những nữ nông dân trồng sen ở Việt Nam; Thay vì làm ô bao chống lại cơn lũ, thì chị và mọi người chọn mô hình thuận thiên hơn, bằng cách canh tác sen mùa lũ. Và việc này đem lại nguồn thu nhập cao hơn từ sen, nước lũ đem lại phù sa màu mỡ cho đất ruộng tốt hơn. Đó là ý nghĩa của thuận thiên”.

Ngành hàng sen đang chuyển mình mạnh mẽ từ mô hình bán nguyên liệu thô (hạt, ngó, lá) sang kinh tế đa tầng, tối ưu hóa lợi nhuận. Điển hình là việc áp dụng mô hình xen canh “Sen - Dứa” nhằm nâng cao giá trị trên cùng một diện tích đất, hoặc quy hoạch canh tác sen sạch bệnh, gắn mã vùng trồng để đưa sản phẩm đạt chuẩn quốc tế. Hiện nay, các địa phương như Trường Xuân, Phương Thịnh đang được quy hoạch làm các "trạm vệ tinh" đi đầu trong việc tiếp nhận và chuyển giao công nghệ giống mới.

Ông Ngô Chí Công, Chủ tịch Hội ngành hàng Sen Đồng Tháp cho rằng, phát triển bền vững ngành hàng sen đòi hỏi phải loại bỏ sự phụ thuộc vào thời tiết và dịch bệnh. Việc sử dụng giống sen nuôi cấy mô chính là nền tảng cốt lõi để xây dựng vùng nguyên liệu sạch, cung cấp đầu vào chất lượng cho công nghệ chế biến sâu và du lịch trải nghiệm. 

Ông Ngô Chí Công cho biết thêm: “Với vai trò của Hội ngành hàng, chúng tôi đang cố gắng tạo liên kết một số hộ nông dân để từng bước hình thành các HTX chuyên nghiệp. Để có thể gom lại, liên kết các hộ dân với nhau, để sản xuất, cung cấp sản lượng lớn, đáp ứng được nhu cầu của thị trường”.

Với sự kết hợp chặt chẽ của 4 nhà, những đóa sen công nghệ cao hứa hẹn sẽ phủ xanh cánh đồng, tạo nên những mùa vàng bội thu. Đây không chỉ là bước tiến về năng suất mà còn khẳng định vị thế bền vững của thương hiệu Sen Đồng Tháp trên thị trường quốc tế.

Nguồn: /Theo VOV.VN