Sinh sống dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn (Lào Cai), đồng bào dân tộc thiểu số: Mông, Dao, Giáy... luôn gắn bó với rừng. Những năm gần đây, các mô hình sinh kế như nuôi ong lấy mật, trồng nấm Linh Chi đang mở thêm hướng làm kinh tế cho người dân, góp phần tạo sinh kế ổn định để đồng bào yên tâm gắn bó với quê hương, chung tay bảo vệ màu xanh đại ngàn.
Mở hướng sinh kế từ lợi thế bản địa
Một ngày ở xã Tả Van, dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, chúng tôi đến thăm gia đình hai anh em ông Lồ Văn Dương và ông Lồ Văn Cường, những người đang từng bước phát triển mô hình nuôi ong lấy mật. Giữa không gian núi rừng xanh ngát, những thùng ong được đặt ở vị trí phù hợp, tận dụng nguồn hoa và thảm thực vật phong phú của địa phương. Với hai anh em, đây không đơn thuần là mô hình chăn nuôi mới mà còn mở ra hướng làm kinh tế có thể gắn bó lâu dài với điều kiện tự nhiên nơi mình sinh sống.
Cũng như nhiều hộ dân ở Tả Van, trước đây gia đình ông Dương chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi gà, lợn, vịt và trồng một số loại rau phục vụ sinh hoạt. Người dân địa phương vốn biết đến việc nuôi ong, nhưng việc bắt ong tự nhiên từ rừng đưa về nuôi thường gặp khó khăn do ong có tập tính hoang dã, khó thuần hóa, người nuôi lại thiếu kinh nghiệm chăm sóc.

Ông Lồ Văn Cường thu hoạch mật ong tại vườn nhà.
Khi được tiếp cận mô hình nuôi ong có hướng dẫn kỹ thuật, hai anh em bắt đầu thay đổi cách làm. Không chỉ được hỗ trợ ong giống, trang thiết bị cần thiết, gia đình còn được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn cụ thể về quy trình chăm sóc, theo dõi sự phát triển và quản lý đàn ong.
Ông Lồ Văn Dương cho biết, hiện hai anh em đang duy trì hơn chục thùng ong, mỗi thùng trung bình có khoảng ba cầu ong. Từ khi tham gia mô hình vào khoảng tháng 3, gia đình đã có hai đợt thu hoạch, đợt đầu hơn 20 lít, đợt thứ hai khoảng 17 lít mật.
Sản phẩm hiện chủ yếu được tiêu thụ qua khách quen và những người xung quanh đã biết đến mô hình. Giá bán dao động khoảng 300.000–400.000 đồng/lít. Nhiều người đặt mua nhưng sản lượng chưa đủ đáp ứng nhu cầu.
Sau gần hai năm gắn bó với mô hình, ông đã nắm được nhiều kỹ thuật cơ bản, từ theo dõi sự phát triển của đàn, tạo mũ chúa đến thực hiện một số thao tác nhân đàn.

Quay sáp ong thu mật
Từ kết quả bước đầu, hai anh em dự định phát triển thêm 3–5 thùng, nâng tổng số lên khoảng 15 thùng trong năm tới nếu điều kiện thuận lợi. Mong muốn xa hơn là cùng các hộ nuôi ong trong khu vực hình thành nhóm liên kết, xây dựng nhãn hiệu và thương hiệu mật ong địa phương, từng bước đưa sản phẩm ra thị trường.
Đa dạng sinh kế, tạo động lực để người dân giữ rừng
Không riêng gia đình ông Dương, ông Cường, tại khu vực vùng lõi và vùng đệm Vườn quốc gia Hoàng Liên, nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số đang được tiếp cận các mô hình sinh kế mới.
Ông Nguyễn Hữu Hạnh, Giám đốc Vườn quốc gia Hoàng Liên, cho biết, những hoạt động hỗ trợ sinh kế tại Vườn quốc gia Hoàng Liên được triển khai từ năm 2017, với sự đồng hành của chính quyền địa phương, các tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế. Trong quá trình thực hiện, đơn vị xác định muốn công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng đạt hiệu quả lâu dài thì trước hết phải dựa vào dân, gắn bó mật thiết với cộng đồng.

Cán bộ kỹ thuật Vườn quốc gia Hoàng Liên theo sát, hướng dẫn người dân quy trình chăm sóc đàn ong.
Riêng mô hình nuôi ong đang được triển khai với 10 nhóm tại hai địa bàn Tả Van và Bản Hồ. Tại Tả Van có bốn nhóm với 31 thành viên, gồm nhóm Tả Van Mông có 9 thành viên, Tả Van Giáy 2 có 8 thành viên, Tả Van Giáy 1 có 7 thành viên và nhóm Tả Chải Dao có 7 thành viên. Tại xã Bản Hồ có sáu nhóm nuôi ong.
Mỗi hộ tham gia được hỗ trợ ba tổ ong cùng các trang thiết bị, dụng cụ phục vụ quá trình chăm sóc, khai thác mật như đồ bảo hộ, bình xịt khói, dao cắt mật, thùng quay mật và một số vật tư kỹ thuật khác. Bên cạnh hỗ trợ đầu vào, dự án chú trọng chuyển giao kỹ thuật trực tiếp, kết hợp giữa hướng dẫn lý thuyết và thực hành. Trong quá trình triển khai, cán bộ kỹ thuật tiếp tục đồng hành, tư vấn và hỗ trợ bổ sung vật tư khi người dân có nhu cầu.
Cùng với nuôi ong, trồng nấm Linh Chi G2 cũng đang mở thêm hướng sản xuất mới cho người dân địa phương. Năm 2025, Vườn quốc gia Hoàng Liên đã phối hợp với Học viện Nông nghiệp Việt Nam tiếp nhận, chuyển giao quy trình phát triển giống nấm Linh Chi G2.

Ông Nguyễn Hữu Hạnh (bên trái), Giám đốc Vườn quốc gia Hoàng Liên, giới thiệu mô hình nuôi nấm Linh Chi G2
Đến nay, có 90 hộ tại xã Tả Van và 90 hộ tại xã Bản Hồ được lựa chọn tham gia, mỗi hộ được hỗ trợ 200 bịch nấm. Người dân được tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch; đồng thời có sự phối hợp giữa đơn vị chuyên môn và doanh nghiệp trong việc thu mua sản phẩm.
Ngoài ra, Vườn quốc gia Hoàng Liên còn chú trọng các mô hình chăn nuôi gia cầm, gia súc bản địa, phát triển cây ăn quả ôn đới như lê, táo, đào và từng bước nghiên cứu phát triển cây dược liệu phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương.
Những mô hình này không chỉ hướng tới mục tiêu đa dạng hóa sản xuất, cải thiện thu nhập mà còn góp phần thay đổi cách nhìn của người dân về giá trị tài nguyên bản địa. Rừng không chỉ là không gian sinh sống, sản xuất mà còn là nguồn lực tự nhiên cần được gìn giữ để duy trì những điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế lâu dài.
Ông Hạnh nhấn mạnh, mỗi cộng đồng, mỗi người dân cần trở thành một tuyên truyền viên nòng cốt, tích cực tham gia quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên, giá trị đa dạng sinh học của Vườn quốc gia. Thông qua những việc làm cụ thể, người dân không chỉ cải thiện cuộc sống mà còn góp phần lan tỏa ý thức bảo vệ thiên nhiên, gìn giữ môi trường sống cho các thế hệ sau.
Nguồn: NGUYÊN HOA/Kinhtenongthon.vn