Việt Nam vượt Thái Lan về xuất khẩu sầu riêng nhờ nghịch vụ, nhưng lợi thế này cũng đặt ra bài toán mới về môi trường, chất lượng và phát triển bền vững ngành hàng.

Sầu riêng nghịch vụ ở xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp. Ảnh: Lục Tùng

“Cửa sổ thị trường” mang tầm quốc gia

Năm 2025 đánh dấu bước ngoặt khi sầu riêng Việt Nam lần đầu vượt Thái Lan về xuất khẩu sang Trung Quốc - thị trường tiêu thụ lớn nhất thế giới. Ngoài mở rộng mã số vùng trồng, chuẩn hóa đóng gói và truy xuất nguồn gốc, kỹ thuật xử lý trái nghịch vụ được xem là lợi thế cạnh tranh quan trọng. Nghịch vụ là việc điều khiển cây ra hoa, thu hoạch từ tháng 11 đến tháng 2 năm sau, đúng thời điểm nguồn cung Thái Lan giảm, giúp sầu riêng Việt Nam tận dụng hiệu quả “khoảng trống thị trường”.

ThS Nguyễn Phước Tuyên - nguyên Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Đồng Tháp - nhận định, nghịch vụ không còn là kỹ thuật riêng lẻ của từng nhà vườn mà đã trở thành một yếu tố trong chiến lược cạnh tranh quốc gia.

“Nếu chính vụ là nền tảng, thì nghịch vụ là đòn bẩy giúp Việt Nam bứt lên trong ngắn và trung hạn”, ông Tuyên nói.

Tại xã Ngũ Hiệp - vùng trồng sầu riêng trọng điểm của Đồng Tháp - có thời điểm giá Ri6 nghịch vụ đạt khoảng 200.000 đồng/kg. Nhưng theo nhiều nhà vườn, điều đáng giá hơn không chỉ là mức giá, mà là khả năng chủ động “đi trước một bước” so với đối thủ cạnh tranh.

Từ lợi thế vùng trồng đến lợi thế ngành hàng

Toàn tỉnh Đồng Tháp hiện có khoảng 32.000ha sầu riêng, sản lượng ước đạt 556.000 tấn/năm - mức cao hàng đầu khu vực ĐBSCL. Riêng xã Ngũ Hiệp có gần 3.000ha sầu riêng trên tổng diện tích 3.200ha đất nông nghiệp.

Ông Hồ Bá Hùng - một trong những người tiên phong xử lý nghịch vụ - cho biết: “Mỗi nhà vườn có cách làm khác nhau, nhưng chúng tôi trao đổi thường xuyên để rút kinh nghiệm”. Nhờ đó có gần 2.000ha tham gia xử lý nghịch vụ, với tỉ lệ ra hoa trên 90%.

Theo TS Võ Hữu Thoại - Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam (SOFRI), lợi thế dài hạn của Việt Nam nằm ở việc kỹ thuật nghịch vụ đã được khoa học hóa, không còn chỉ dựa vào kinh nghiệm dân gian. Giai đoạn 2018-2021, SOFRI hoàn thiện quy trình xử lý ra hoa trái vụ và được Cục Trồng trọt công nhận tiến bộ kỹ thuật áp dụng tại các tỉnh Nam Bộ, tạo nền tảng giúp sầu riêng Việt Nam phát triển vững chắc hơn so với nhiều nước trong khu vực.

Trong khi đó, một số chuyên gia cho rằng, tại Thái Lan, việc triển khai nghịch vụ trên diện rộng gặp nhiều trở ngại do quy mô vườn lớn, chi phí cao cùng điều kiện nhiệt độ và biên độ nhiệt kém thuận lợi hơn Việt Nam.

“Con dao hai lưỡi”

Tuy nhiên, nghịch vụ không chỉ toàn màu hồng. Một trong những khâu quan trọng của xử lý nghịch vụ là siết nước để tạo khô hạn vùng rễ, kích thích ra hoa. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, mưa - nắng thất thường, việc điều khiển sinh trưởng ngày càng khó lường.

Ông Lê Văn Dũng, chủ vườn tại Mỹ Thành cho biết, có năm phải xử lý hai lần nhưng cây vẫn ra hoa ít. Ngay tại Ngũ Hiệp - nơi được xem là “cái nôi” của nghịch vụ - vẫn ghi nhận những vụ thất bại do thời tiết biến động.

Ngoài rủi ro kỹ thuật, canh tác, nghịch vụ thường kéo theo lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật cao hơn so với chính vụ. Nếu thiếu kiểm soát, nguy cơ suy thoái đất, ô nhiễm môi trường và vi phạm an toàn thực phẩm là điều khó tránh khỏi. Thực tế năm 2025, tại Ngũ Hiệp có 8 mã số vùng trồng bị tạm ngưng, thu hồi do nhiễm cadimi - một cảnh báo rõ ràng rằng tăng trưởng nóng có thể để lại hệ lụy.

Xâm nhập mặn và biến động thủy văn tại ĐBSCL đang tạo thêm áp lực, buộc một số nhà vườn Đồng Tháp dịch chuyển vùng trồng vào nội đồng Đồng Tháp Mười để giảm rủi ro. Tuy nhiên, sầu riêng rất nhạy cảm với mặn, phèn và biến động thủy cấp, nên nếu thiếu kiểm soát có thể phá vỡ quy hoạch và gây thiệt hại lớn. Nhiều chuyên gia cảnh báo, chạy theo giá cao ngắn hạn có thể khiến nghịch vụ trở thành áp lực thay vì lợi thế bền vững.

Từ cơ hội đến chiến lược dài hạn

Một số phân tích gần đây cho thấy sản xuất sầu riêng Thái Lan năm 2026 có thể chịu tác động bởi lũ cục bộ và nắng nóng gay gắt, làm giảm năng suất và chất lượng. Đây có thể là “thuận lợi kép” cho Việt Nam trong ngắn hạn. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội thị trường để Việt Nam chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh bền vững.

Trung Quốc đang siết chặt hàng rào kỹ thuật, trong đó có yêu cầu chứng minh tỉ lệ cơm/trái - điều Thái Lan đã đầu tư thiết bị từ nhiều năm. Vì vậy, bài toán không chỉ là giữ lợi thế nghịch vụ mà còn nâng chuẩn toàn chuỗi, từ vùng trồng, vật tư đầu vào, kiểm soát kim loại nặng đến truy xuất nguồn gốc và chế biến sâu.

Sầu riêng đã mang lại nhiều “niềm vui” cho nhà vườn, nhưng để bền vững, ngành hàng cần chuyển từ lợi thế cục bộ sang chiến lược dài hạn, từ kinh nghiệm sang khoa học và từ tăng trưởng nóng sang phát triển bền vững. Đây cũng là định hướng Đồng Tháp đặt ra cho giai đoạn 2026-2030, sẽ được làm rõ ở kỳ tiếp theo.

Nguồn: /Theo laodong.vn