Không chỉ mở rộng diện tích lúa năng suất, chất lượng cao, Lào Cai đang từng bước tổ chức lại sản xuất theo hướng hàng hóa tập trung, đồng bộ từ giống, kỹ thuật canh tác đến liên kết tiêu thụ. Đây là quá trình chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất quy mô lớn, trong đó yêu cầu quan trọng là giảm chi phí, nâng chất lượng và ổn định đầu ra cho nông dân.

Đồng bộ sản xuất để hình thành vùng chuyên canh lúa hàng hóa

Những năm gần đây, sản xuất lúa ở nhiều địa phương của Lào Cai cho thấy sự thay đổi rõ rệt. Từ mô hình canh tác phân tán, mỗi hộ một giống, một lịch gieo cấy khác nhau, nay đã từng bước hình thành các vùng sản xuất tập trung, thống nhất về giống và thời vụ.

Sự thay đổi này không chỉ mang tính kỹ thuật mà xuất phát từ yêu cầu thực tiễn: sản xuất nhỏ lẻ khiến chi phí cao, khó kiểm soát sâu bệnh và đặc biệt là khó hình thành vùng nguyên liệu tập trung phục vụ tiêu thụ hàng hóa.

Theo kế hoạch giai đoạn 2026 – 2030, toàn tỉnh Lào Cai phát triển hơn 3.300 ha lúa chất lượng cao tại 46 xã, phường, hướng tới hình thành các vùng sản xuất hàng hóa có liên kết tiêu thụ ổn định. Điểm đáng chú ý là quá trình này không chỉ mở rộng diện tích mà tập trung vào tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị.

Xã Khánh Yên hiện là một trong những vùng trọng điểm sản xuất lúa của tỉnh với hơn 665 ha lúa 2 vụ, trong đó có 227 ha nằm trong vùng quy hoạch lúa chất lượng cao. Tại đây, việc tổ chức lại sản xuất đang được triển khai theo hướng “cánh đồng một giống”, gieo cấy đồng loạt để thuận lợi cho cơ giới hóa và quản lý dịch hại.

Vùng trồng lúa chất lượng cao tại xã Khánh Yên

Ông Nguyễn Hữu Thiện, Chủ tịch UBND xã Khánh Yên cho biết, nếu trước đây sản xuất lúa phụ thuộc vào từng hộ thì nay địa phương đang chuyển sang điều phối theo vùng. Việc hình thành các tổ hợp tác giúp liên kết nông dân tốt hơn, đặc biệt trong khâu gieo cấy và chăm sóc đồng ruộng.

Thực tế tại thôn Bô 2 cho thấy rõ sự thay đổi này. Trên diện tích 18,6 ha, các hộ dân đã thống nhất gieo cấy cùng một giống và tuân thủ chung lịch thời vụ. Cách làm này giúp hạn chế tình trạng phát sinh sâu bệnh cục bộ, đồng thời giảm đáng kể chi phí sản xuất do có thể áp dụng đồng loạt kỹ thuật.

Gia đình bà Sầm Thị Thắm là một trong những hộ duy trì sản xuất theo hướng mới. Theo bà, việc tuân thủ kỹ thuật và thời vụ không chỉ giúp cây lúa sinh trưởng ổn định mà còn giảm rủi ro so với cách làm truyền thống vốn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm cá nhân.

Tại xã Văn Bàn, quá trình tổ chức lại sản xuất cũng đang được thúc đẩy. Với hơn 500 ha lúa, trong đó 36 ha nằm trong vùng quy hoạch chất lượng cao, địa phương đang tập trung rà soát lại vùng sản xuất, lựa chọn giống phù hợp và khuyến khích áp dụng tiến bộ kỹ thuật.

Tuy nhiên, thách thức lớn hiện nay không chỉ nằm ở kỹ thuật mà là tính liên kết trong sản xuất. Khi nông dân chưa tham gia sâu vào hợp tác xã hoặc tổ chức liên kết, việc tiêu thụ sản phẩm vẫn phụ thuộc nhiều vào thương lái, làm giảm hiệu quả của mô hình sản xuất hàng hóa.

Cùng với tổ chức sản xuất, hạ tầng phục vụ canh tác cũng được xem là yếu tố quyết định. Hệ thống thủy lợi, giao thông nội đồng và điện phục vụ bơm tưới được nâng cấp giúp giảm phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cơ giới hóa.

Theo ngành chuyên môn, các vùng quy hoạch lúa chất lượng cao đều có lợi thế về hạ tầng và quy mô tập trung từ 3 ha trở lên. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển từ sản xuất manh mún sang sản xuất hàng hóa có kiểm soát.

Hướng tới chuỗi giá trị và giảm phụ thuộc thị trường tự do

Nếu trước đây mục tiêu chính của sản xuất lúa là đảm bảo lương thực, thì hiện nay định hướng đã chuyển sang nâng cao giá trị kinh tế trên cùng đơn vị diện tích. Điều này đòi hỏi sản xuất không chỉ đúng kỹ thuật mà còn phải gắn với thị trường tiêu thụ.

Theo ngành Nông nghiệp tỉnh, việc phát triển vùng lúa chất lượng cao chỉ thực sự hiệu quả khi có sự tham gia của doanh nghiệp trong tiêu thụ sản phẩm. Tuy nhiên, thực tế cho thấy liên kết giữa nông dân – hợp tác xã – doanh nghiệp vẫn chưa thật sự chặt chẽ, dẫn đến đầu ra chưa ổn định ở một số khu vực.

Để khắc phục, ngành chuyên môn đang đẩy mạnh các mô hình canh tác tiên tiến như SRI, IPM và sản xuất lúa hữu cơ nhằm giảm chi phí đầu vào và nâng chất lượng sản phẩm. Đồng thời, việc đưa giống mới vào sản xuất cũng giúp tăng khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

Lãnh đạo xã Khánh Yên và khuyến nông cơ sở theo sát quá trình sinh trưởng của cây lúa và các biện pháp KHKT áp dụng trên đồng ruộng

Ông Ngô Quyền, Phó Trưởng phòng Trồng trọt (Chi cục Trồng trọt, Bảo vệ thực vật, Chăn nuôi và Thủy sản tỉnh) cho biết, định hướng thời gian tới là vừa nâng năng suất, vừa nâng chất lượng và giá trị sản phẩm thông qua áp dụng đồng bộ kỹ thuật và tổ chức lại sản xuất theo vùng.

Theo định hướng của tỉnh, thời gian tới sẽ tiếp tục ưu tiên đầu tư hạ tầng, thúc đẩy cơ giới hóa và xây dựng các vùng sản xuất gắn với nhu cầu thị trường, thay vì chỉ mở rộng diện tích đơn thuần.

Hiệu quả của mô hình được kỳ vọng thể hiện ở năng suất bình quân trên 53 tạ/ha, với giá trị sản phẩm cao hơn khoảng 1,3 lần so với phương thức canh tác truyền thống. Khi sản xuất gắn với liên kết tiêu thụ ổn định, thu nhập của người dân cũng sẽ được cải thiện bền vững hơn.

Từ thực tế sản xuất, có thể thấy quá trình hình thành vùng lúa hàng hóa ở Lào Cai không chỉ là sự thay đổi về diện tích hay kỹ thuật, mà quan trọng hơn là chuyển đổi cách tổ chức sản xuất. Đây được xem là nền tảng để nâng cao giá trị ngành trồng lúa trong giai đoạn tới.

Nguồn: NGUYÊN HOA/Kinhtenongthon.vn