Theo Cục Hải quan Việt Nam, 7 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 374.000 tấn hạt điều, thu về khoảng 2,9 tỷ USD, tăng 3,3% so với cùng kỳ năm 2025. Ở chiều ngược lại, kim ngạch nhập khẩu điều đạt khoảng 3,2 tỷ USD, tăng 10%.

Tuy nhiên, kim ngạch nhập khẩu nguyên liệu tăng nhanh hơn, trong khi giá điều thô nhập khẩu lên tới khoảng 1,81 triệu tấn, trị giá hơn 3,02 tỷ USD, mức cao nhất từ trước đến nay đang tạo sức ép lớn lên chi phí sản xuất và khả năng bảo toàn lợi nhuận của doanh nghiệp.

Bảy tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 374.000 tấn hạt điều, thu về khoảng 2,9 tỷ USD, tăng 3,3%. Ảnh AI
 

Áp lực về nguồn nguyên liệu 

Hiện, xuất khẩu điều Việt Nam đang ghi nhận những tín hiệu tích cực về kim ngạch, song phía sau mức tăng trưởng này là bài toán ngày càng lớn về nguồn nguyên liệu. 

Theo Hiệp hội Điều Việt Nam, sản lượng điều trong nước chỉ khoảng 300.000-400.000 tấn mỗi năm, trong khi công suất chế biến vượt 6 triệu tấn. Khoảng cách này buộc doanh nghiệp phải nhập khẩu hơn 90% nguyên liệu, chủ yếu từ Campuchia và các nước châu Phi.

Sự chênh lệch này phần nào mang tính mùa vụ. Giai đoạn từ tháng 2 - 6 thường trùng với mùa thu hoạch tại Campuchia và một số nước Tây Phi, cũng là thời điểm các doanh nghiệp Việt Nam đẩy mạnh mua nguyên liệu để chuẩn bị cho hoạt động chế biến trong năm. Trong khi đó, xuất khẩu điều nhân thường tăng mạnh hơn vào những tháng cuối năm khi nhu cầu tại Hoa Kỳ và châu Âu bước vào mùa lễ hội.

Áp lực càng lớn khi các nước Tây Phi đẩy mạnh chế biến trong nước, áp thuế xuất khẩu điều thô để giữ lại giá trị gia tăng. Bờ Biển Ngà hiện là một trong những nhà cung cấp điều thô lớn cho Việt Nam, với hơn 213.000 tấn trong 6 tháng đầu năm 2026. Trước đó, năm 2025, kim ngạch nhập khẩu điều từ Bờ Biển Ngà tăng 47,6%, trong khi nhập khẩu từ Nigeria tăng 42%.

Giá nguyên liệu tại một số thị trường châu Phi cũng tăng mạnh, từ 18,3% đến 27,9%, cao hơn mức tăng 17,2% của điều thô nhập khẩu từ Campuchia. Trong năm 2026, mùa thu hoạch tại một số nước châu Phi diễn ra chậm hơn thông lệ, khiến doanh nghiệp Việt Nam phải kéo dài thời gian thu mua và nhập khẩu.

Trong khi đó, chi phí nguyên liệu tăng nhanh hơn giá bán. Cục Xuất nhập khẩu ghi nhận chi phí nhập khẩu tăng 48%, trong khi khối lượng chỉ tăng 25%. Nguyên liệu chiếm khoảng 80% giá thành, khiến biên lợi nhuận doanh nghiệp chịu sức ép lớn.

Phó Tổng giám đốc Công ty cổ phần Hà Mỵ Phạm Ngọc Thành nhấn mạnh, nguyên liệu hạt điều được coi là nền tảng của chuỗi giá trị. Nếu không làm tốt khâu nguyên liệu thì sẽ có rất nhiều rào cản khác nhau ở phía sau. Việc phụ thuộc nguồn cung bên ngoài khiến doanh nghiệp dễ bị tác động bởi biến động địa chính trị và chính sách của các nước xuất khẩu.

Ở đầu ra, thị trường xuất khẩu đang có sự dịch chuyển đáng chú ý. Trung Quốc đã vượt Hoa Kỳ trở thành thị trường xuất khẩu điều lớn nhất của Việt Nam trong năm 2025, với 172.700 tấn, trị giá 1,12 tỷ USD, tăng lần lượt 36,6% về lượng và 49,4% về trị giá. Trong khi đó, xuất khẩu sang Hoa Kỳ đạt 146.000 tấn, trị giá 975,4 triệu USD, giảm 24,1% về lượng và 15,5% về trị giá. Hà Lan đứng thứ ba với kim ngạch 495 triệu USD.

Cần nâng cao năng suất và chất lượng vùng nguyên liệu

Trong bối cảnh sức mua tại các thị trường xuất khẩu thay đổi, việc tăng giá bán có thể khiến doanh nghiệp đối mặt nguy cơ giảm đơn hàng. Vì vậy, biên lợi nhuận đang có xu hướng bị thu hẹp, nhất là đối với các doanh nghiệp có năng lực kiểm soát tồn kho và quản trị hợp đồng còn hạn chế.

Do đó, giải pháp không chỉ nằm ở việc tiếp tục tăng lượng nguyên liệu nhập khẩu. Ngành điều cần nâng năng suất và chất lượng vùng nguyên liệu trong nước để từng bước giảm áp lực phụ thuộc vào bên ngoài. Song song đó, việc mở rộng và đa dạng hóa nguồn cung cũng cần được tính toán nhằm hạn chế rủi ro khi một thị trường nguyên liệu xảy ra biến động.

Theo ông Phạm Ngọc Thành, doanh nghiệp phải đầu tư các hệ thống quản lý như BRC, HACCP, FDA và các chứng nhận bền vững. Số hóa truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu thị trường mà còn tạo cơ sở xây dựng niềm tin và nâng giá trị sản phẩm.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ (Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường) nhận định,ngành điều cần một lộ trình tái cấu trúc toàn cầu, tập trung vào minh bạch chuỗi cung ứng và giá trị chế biến sâu. Một hướng đi mới đầy tiềm năng là khai thác phụ phẩm từ vỏ điều để sản xuất dầu vỏ điều phục vụ ngành hóa chất sinh học. Theo tính toán, mỗi đơn vị nguyên liệu chế biến có thể mang lại thêm khoảng 231 USD lợi nhuận từ phụ phẩm, giúp giảm áp lực biến động giá điều thô.

Để ngành điều phát triển ổn định và đạt mục tiêu đề ra, ngành cần chú trọng các giải pháp như: Ổn định chất lượng vùng nguyên liệu và đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc số; Tăng cường đầu tư nghiên cứu và phổ biến công nghệ chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm; Hỗ trợ doanh nghiệp xúc tiến thương mại và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế; Đẩy mạnh xây dựng thương hiệu hạt điều vùng và thương hiệu quốc gia; Đào tạo nguồn nhân lực chuyên nghiệp về công nghệ, thương mại quốc tế và marketing cho ngành điều.

Nguồn: CHANH/kinhtenongthon.vn