Tây Bắc sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với nhiều loài quý hiếm, đặc hữu. Tuy nhiên, tiềm năng ấy vẫn chưa được phát huy tương xứng do nhiều rào cản chính sách, hạn chế về khoa học công nghệ và đầu tư.

Kinh tế dưới tán rừng tạo nguồn thu nhập ổn định cho người nông dân

Những năm gần đây, kinh tế rừng đã và đang trở thành trụ cột quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn tại xã Châu Quế (Lào Cai). Với diện tích rừng và đất lâm nghiệp lớn, người dân địa phương chủ động chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang trồng rừng sản xuất theo hướng hàng hóa, tập trung vào các loại cây gỗ, quế, dược liệu có giá trị kinh tế cao.

Nhiều hộ gia đình nhờ gắn bó với rừng đã có nguồn thu ổn định, từng bước nâng cao đời sống. Bên cạnh giá trị kinh tế, rừng còn tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương thông qua các hoạt động trồng, chăm sóc, khai thác và chế biến lâm sản.

Người dân chăm sóc rừng quế của gia đình. (Ảnh:LC). 

Việc phát triển kinh tế rừng cũng giúp người dân nâng cao ý thức giữ rừng, coi rừng là tài sản lâu dài gắn với sinh kế. Từ đó, mối quan hệ giữa bảo vệ rừng và phát triển kinh tế ngày càng trở nên bền chặt. Xã Châu Quế có địa hình chủ yếu đồi núi, thuận lợi cho phát triển sản xuất lâm nghiệp, vì vậy, thời gian qua, địa phương đã đẩy mạnh phát triển bền vững các mô hình sản xuất nông-lâm nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế rừng tại địa phương.

Từ đó đã xuất hiện nhiều mô hình trồng rừng có hiệu quả trên địa bàn. Tận dụng lợi thế đất rừng rộng lớn, xã Châu Quế đang từng bước thực hiện mục tiêu trở thành xã phát triển lâm nghiệp trọng điểm của tỉnh vào năm 2030. Không chỉ là một ngành kinh tế chủ lực, lâm nghiệp sẽ phát triển theo hướng bền vững gắn với chế biến sâu.

Toàn xã có tổng diện tích rừng gần 11,4 nghìn ha, trong đó diện tích trồng quế chiếm 7.000 ha và hơn 2.500 ha cây lâm nghiệp như: keo, bồ đề, keo; gần 1,9 ha rừng tự nhiên. Từ nhiều năm nay, xã Châu Quế đã tích cực tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người dân về vai trò của rừng, vừa bảo vệ môi trường sinh thái, vừa tạo sinh kế bền vững.

Xã tận dụng nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia, các chính sách của tỉnh để hỗ trợ giống cây lâm nghiệp chất lượng cao, khuyến khích chuyển đổi các loại cây kém hiệu quả sang trồng quế, keo, bồ đề. Bên cạnh đó, người dân cũng được hướng dẫn, ứng dụng khoa học - kỹ thuật và chuyển giao công nghệ từ trồng, chăm sóc đến thu hoạch thông qua các lớp tập huấn trồng rừng thâm canh, sử dụng giống mới, phòng trừ sâu bệnh…

Đồng thời, Châu Quế cũng chú trọng phát triển các mô hình trồng rừng gỗ lớn, mô hình liên kết tiêu thụ sản phẩm gỗ rừng trồng, tạo điều kiện để Nhân dân tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, mở rộng quy mô sản xuất lâm nghiệp…

Năm 2025, toàn xã Châu Quế trồng mới 329 ha rừng, đạt 109,7% kế hoạch, chủ yếu là các loại cây có giá trị kinh tế cao như quế, keo, bồ đề; khai thác vỏ quế đạt 56.800 tấn, đạt 103,8% kế hoạch, tăng 20 tấn so với năm 2024; khai thác gỗ rừng trồng đạt 15.896 m³, đạt 100% kế hoạch, tăng 2.732 m³ so với năm 2024. Hiện, xã Châu Quế có 19 xưởng sản xuất các sản phẩm gỗ rừng trồng, 1 hợp tác xã sản xuất tinh dầu quế, 3 hợp tác xã chế biến vỏ quế, tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương.

Thu nhập bình quân đầu người của xã đạt 42 triệu đồng/năm, tăng 4 triệu đồng so với năm 2024; toàn xã giảm được 88 hộ nghèo, đưa tỷ lệ hộ nghèo xuống còn 1,8%. Bám sát vào tiềm năng lớn nhất của địa phương, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã nhiệm kỳ 2025 - 2030 xác định phát triển lâm nghiệp bền vững là nhiệm vụ trọng tâm.

Lãnh đạo xã Châu Quế cho biết, Đảng ủy xã đã chỉ đạo các chi bộ thôn phát huy hiệu quả những lợi thế của địa phương để tuyên truyền, vận động người dân trồng rừng, nhất là cây quế. Đồng thời, xã quan tâm, lồng ghép các chương trình, chính sách hỗ trợ của Nhà nước, như: vay vốn ưu đãi, hỗ trợ giống, vật tư, chuyển giao khoa học kỹ thuật, kết nối đầu ra cho sản phẩm gỗ rừng trồng để hỗ trợ người dân phát triển kinh tế từ rừng.

Việc tận dụng giá trị đa dạng từ rừng, từ gỗ, lâm sản ngoài gỗ đến dược liệu dưới tán rừng, đã mở ra hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương.

Quan trọng hơn, sự thay đổi trong cách nhìn nhận về rừng đã tạo nên chuyển biến tích cực trong đời sống xã hội, người dân chủ động bảo vệ rừng, hạn chế khai thác tận thu và hướng tới sử dụng bền vững tài nguyên rừng.

Lai Châu có nhiều lợi thế phát triển kinh tế dưới tán rừng

Nhân dân xã Khun Há có thu nhập cao từ trồng thảo quả dưới tán rừng. 

Trên địa bàn toàn tỉnh hiện có 511.500ha rừng, trong đó rừng tự nhiên gần 467.500ha, rừng trồng gần 32.000ha và hơn 12.300ha cây cao su. Tỷ lệ che phủ rừng đạt 53,88%, thuộc nhóm địa phương có diện tích rừng lớn, tạo nền tảng quan trọng để tỉnh phát triển kinh tế xanh, bền vững. Cùng với lợi thế về rừng, tỉnh có khoảng 11.000ha cây dược liệu và lâm sản ngoài gỗ, trong đó hơn 9.000ha được trồng dưới tán rừng. Nhiều loại cây như: thảo quả, sa nhân, tam thất, thất diệp nhất chi hoa, đặc biệt là sâm Lai Châu đang dần trở thành cây trồng chủ lực, mang lại thu nhập ổn định cho người dân vùng cao. Hơn nữa, tỉnh còn sở hữu trên 280.000ha đất có độ cao tuyệt đối trên 900m, trong đó đất lâm nghiệp chiếm tới 75%. Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển các loại dược liệu có giá trị kinh tế cao, phù hợp với khí hậu lạnh, ẩm và thổ nhưỡng đặc trưng.

Nhằm khai thác tiềm năng lợi thế, ngày 14/1/2020, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 29/QĐ-UBND phê duyệt Đề án phát triển một số cây dược liệu giai đoạn 2020-2025, tầm nhìn đến năm 2030. Trên cơ sở đó, tỉnh tập trung thu hút doanh nghiệp đầu tư, hỗ trợ người dân về cây giống, kỹ thuật và phương thức canh tác phù hợp. Ông Hà Trọng Hải, Phó Chủ tịch UBND tỉnh cho biết: “Đề án đã tạo động lực thúc đẩy kinh tế dưới tán rừng. Nhiều mô hình mang lại thu nhập ổn định, góp phần giảm nghèo bền vững, nhất là với cây sâm Lai Châu. Hiện nay, toàn tỉnh đã trồng được trên 100ha sâm Lai Châu, trong đó có sự tham gia của các gia đình người dân tộc thiểu số tại các xã: Bum Nưa, Thu Lũm, Pa Ủ với sự liên kết của các doanh nghiệp tham gia đã bắt đầu đem lại tín hiệu khả quan. Với diện tích rừng lớn, tỉnh tiếp tục xác định phát triển kinh tế dưới tán rừng là nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới, từ đó không chỉ gắn chặt lợi ích của người dân đối với phát triển kinh tế dưới tán rừng mà còn bảo vệ tốt diện tích rừng đầu nguồn sông Đà cũng như nâng cao tỷ lệ che phủ rừng”.

Người dân xã Pa Vệ Sủ có thu nhập ổn định nhờ chăm sóc cây sâm Lai Châu.

Thực tiễn cho thấy, khi người dân được định hướng đúng và có sự đồng hành của chính quyền cơ sở, rừng không chỉ được bảo vệ tốt hơn mà còn trở thành điểm tựa sinh kế bền vững. Tại bản Sín Chải B (xã Bum Nưa) hộ gia đình anh Pờ Và Hừ tham gia trồng sâm cách đây 6 năm. Khi tham gia mô hình, anh được doanh nghiệp hỗ trợ giống, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc và liên kết tiêu thụ sản phẩm, giúp yên tâm đầu tư. Không chỉ dừng lại ở hiệu quả kinh tế, mô hình còn tạo thêm việc làm tại chỗ cho nhiều lao động trong bản thông qua các công việc chăm sóc, làm cỏ, bảo vệ vườn sâm.

Anh Pờ Và Hừ cho biết: “Trồng sâm phải đầu tư, chú trọng kỹ thuật chăm sóc nhưng hiệu kinh tế cao. Giờ đây, dân bản đều có ý thức giữ rừng để mở rộng diện tích sâm cũng như các loài cây dược liệu”.

Xã Tả Lèng đang trở thành điểm sáng trong phát triển kinh tế dưới tán rừng của tỉnh. Nằm giáp dãy Hoàng Liên Sơn, địa phương có khí hậu mát mẻ quanh năm, độ ẩm cao, hệ sinh thái rừng tự nhiên phong phú. Nhờ thực hiện tốt công tác quản lý, bảo vệ rừng, xã từng bước mở ra hướng phát triển kinh tế mới, trong đó cây sâm Lai Châu được xác định là cây trồng tiềm năng. Thời gian qua, người dân và doanh nghiệp trên địa bàn đã mạnh dạn đầu tư trồng sâm dưới tán rừng. Đến nay, xã có gần 10ha sâm Lai Châu được trồng thử nghiệm và bước đầu cho kết quả khả quan. Qua khảo sát, xã hiện có khoảng 2.000ha rừng đủ điều kiện phát triển vùng trồng sâm dưới tán rừng, mở ra cơ hội hình thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung, gắn liên kết giữa người dân và doanh nghiệp.

Ông Phong Vĩnh Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Tả Lèng khẳng định: “Qua đánh giá của xã, phát triển dược liệu dưới tán rừng không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân, giảm tình trạng xâm lấn rừng làm nương. Đây là tiềm năng lớn để hình thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung, tăng cường liên kết với doanh nghiệp, đồng thời gắn phát triển kinh tế với bảo vệ rừng bền vững”.

Phát triển kinh tế dưới tán rừng giúp khai thác hợp lý tài nguyên, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao. Khi rừng mang lại giá trị kinh tế, ý thức bảo vệ rừng cũng được nâng cao. Với tỷ lệ che phủ rừng gần 54% và tiềm năng lớn ở vùng cao, Lai Châu đang có nhiều điều kiện phát triển các cây dược liệu. Đây là hướng đi quan trọng góp phần bảo vệ rừng, nâng cao thu nhập và thúc đẩy tăng trưởng xanh, bền vững.

Cần tổ chức lại sản xuất

Trồng cây dược liệu thảo quả dưới tán rừng tại tỉnh Điện Biên.

Tây Bắc, vùng đất thiêng liêng và hùng vĩ, từ lâu đã được thiên nhiên ưu ái ban tặng những lợi thế vượt trội về khí hậu, thổ nhưỡng cùng sự đa dạng sinh học phong phú. Với những điều kiện lý tưởng này, Tây Bắc được giới chuyên gia đánh giá là vùng tiềm năng bậc nhất trong phát triển nông lâm sản hàng hóa của Việt Nam. Trong đó, đặc biệt phải kể đến nguồn tài nguyên cây dược liệu vô cùng quý giá. Nơi đây cũng được các chuyên gia, nhà khoa học ví là "thủ phủ dược liệu" của Việt Nam.

Cơ hội cho dược liệu Tây Bắc là vô cùng lớn, khi nhu cầu thị trường, cả trong nước và quốc tế, đang ngày càng gia tăng mạnh mẽ.

Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam Lê Quốc Doanh nhận định: Tây Bắc có lợi thế để phát triển các sản phẩm nông nghiệp có giá trị cao.

Đối với dược liệu, Việt Nam hiện tiêu thụ nội địa khoảng 80.000 tấn mỗi năm, trong khi khả năng tự cung mới chỉ đáp ứng được 20-30%. Khoảng trống thị trường này là cơ hội vàng cho Tây Bắc nếu tổ chức được sản xuất bài bản theo chuỗi giá trị, xây dựng vùng trồng đạt chuẩn và đẩy mạnh chế biến sâu.

Mặc dù được ví là “lợi thế cạnh tranh trời cho” của miền núi, nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên phong phú của Tây Bắc vẫn chưa phát triển thành ngành hàng có quy mô và giá trị cao.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Lân Hùng cho rằng: “Một trong những mảng còn bỏ ngỏ, chưa được khai thác đúng tầm là cây dược liệu. Sản xuất dược liệu hiện nay vẫn manh mún, nhỏ lẻ, thiếu liên kết chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ, khiến sản phẩm khó đạt giá trị tối ưu".

Một trong những lý do cốt lõi là hệ thống chính sách và pháp lý còn thiếu đồng bộ và đặc thù.

TS. Phạm Quang Tuyến (Viện Nghiên cứu Lâm sinh) cho rằng, việc phát triển dược liệu dưới tán rừng đang gặp nhiều vướng mắc do các quy định hiện hành chỉ lồng ghép nội dung dược liệu trong ngành lâm nghiệp hoặc y học cổ truyền, chưa có hành lang pháp lý riêng biệt. Điều này khiến nhiều địa phương gặp khó khăn trong quy hoạch vùng nguyên liệu lớn, chuẩn hóa quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng.

Bên cạnh đó, việc thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật cho khai thác bền vững đang đẩy dược liệu vào nguy cơ bị khai thác cạn kiệt. Trong khi đó, doanh nghiệp khó mặn mà đầu tư vào chế biến sâu và chuỗi giá trị do thiếu chính sách tín dụng, bảo hiểm phù hợp.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Lân Hùng đề xuất: Mỗi hécta đất nông nghiệp miền núi cần đạt thu nhập tối thiểu 100 triệu đồng/năm, đặc biệt với cây dược liệu. Muốn vậy, phải tổ chức lại toàn bộ chuỗi sản xuất, từ trồng trọt, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ, để tối đa hóa giá trị và xây dựng thương hiệu vùng miền bền vững.

Nguồn: CHANH/Kinhtenongthon.vn