Vụ việc tịch thu 42 cây mai vàng “không rõ nguồn gốc” tại Côn Đảo (TP. Hồ Chí Minh) từng là chủ đề gây xôn xao dư luận và lo ngại cho không ít nhà vườn đang sản xuất kinh doanh mai cảnh. Người dân mong sớm có hướng dẫn cụ thể, rõ ràng về hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của cây cảnh.

Người dân bối rối giữa cây vườn và lâm sản

Ngày 2/4, tổ tuần tra liên ngành do Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Vườn Quốc gia Côn Đảo chủ trì, phối hợp với Công an đặc khu Côn Đảo và Ban Chỉ huy phòng thủ Khu vực 6, kiểm tra tại số 36 Tôn Đức Thắng, Khu 5, phát hiện ông N.V.T. đang cất giữ, chăm sóc 42 cây mai vàng trong khuôn viên khu đất này.

Qua làm việc, ông T. khai đã mua 45 cây mai vàng từ đất liền đưa ra Côn Đảo để chăm sóc, tạo dáng làm cây cảnh. Tuy nhiên, trong quá trình chăm sóc có 3 cây bị chết, còn lại 42 cây.

Những gốc mai vàng được ông T. chăm sóc trong khuôn viên trụ sở cũ Đồn Biên phòng Côn Đảo. Ảnh:M.C

Ông T. vi phạm quy định tại khoản 6, Điều 9 của Luật Lâm nghiệp năm 2017, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 nên Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Vườn Quốc gia Côn Đảo đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính 3 triệu đồng.

Ngày 16/4, ông T. đã nộp đơn giải trình bổ sung thừa nhận vi phạm, kèm xác nhận đã đóng tiền xử phạt.

Bên cạnh đó, ông T. cũng cung cấp một số hồ sơ chứng từ xác nhận có chăm sóc 21 gốc mai và vận chuyển từ đất liền ra Côn Đảo.

Trên cơ sở đó, Hạt kiểm lâm rừng đặc dụng Vườn quốc gia Côn Đảo xem xét điều chỉnh, chỉ tịch thu 21 gốc mai vàng không chứng minh được nguồn gốc và trả lại 21 gốc mai còn lại cho ông T.

Trước vụ việc này, người trồng mai tại nhiều nơi bày tỏ băn khoăn về ranh giới giữa tài sản cá nhân và lâm sản.

Ông Nguyễn Văn Đấu, người trồng mai lâu năm tại xã Vĩnh Thành (Vĩnh Long), cho biết, gia đình hiện trồng nhiều loại mai từ 2 năm đến hơn 10 năm tuổi. Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại là hầu hết các giao dịch mua bán tại địa phương từ trước đến nay đều dựa trên hình thức “trao tay”, không hề có hóa đơn hay giấy tờ chứng minh nguồn gốc.

“Ở đây chúng tôi trồng mai như nông dân làm lúa, thấy cả ruộng đẹp thì thu mua rồi bán lại. Chính quyền địa phương trước nay cũng không yêu cầu hay bắt phải có giấy tờ nên chúng tôi không rành”, ông Đấu chia sẻ.

Ông Đấu nói thêm, ngay cả với những cây mai có giá trị lên đến hàng tỉ đồng, việc xác định nguồn gốc vẫn chỉ dựa trên niềm tin giữa người mua và người bán.

Tương tự, ông Lê Hữu Thiện, Phó Giám đốc HTX Hoa mai vàng Bình Lợi (xã Bình Lợi, TP.HCM), cho biết, là người trồng mai, ông khá bất ngờ trước việc một người sở hữu mai vàng ở Côn Đảo bị phạt vì không chứng minh được nguồn gốc xuất xứ hợp lệ.

Người dân trồng mai tại Bình Lợi cũng như nhiều vùng trồng khác ở các tỉnh nhiều năm nay không cần kê khai hay làm thủ tục truy xuất xứ nguồn gốc cho vườn cây của mình. Người trồng mai tự chủ động các khâu từ gieo trồng, chăm sóc đến việc mua bán, giao dịch.

Tại Bình Lợi, các giống mai được trồng chủ yếu là mai giảo và mai xẻ. Các loại mai rừng cũng thường được một bộ phận người tiêu dùng ưa chuộng nên thỉnh thoảng cũng có nhà vườn mua đi bán lại nhưng không nhiều.

“Tôi chưa từng nghe việc phải đăng ký xuất xứ nguồn gốc cho cây mai vàng. Nếu cần thì việc này thực hiện như thế nào, cơ quan nào chịu trách nhiệm ký giấy chứng nhận cho người trồng mai…”, ông Thiện nêu vấn đề.

Cần cơ chế phù hợp

Liên quan đến vụ việc trên, tiến sỹ, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng: Kiểm lâm kiên quyết bảo vệ rừng tự nhiên là cần thiết. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ khái niệm “cây cảnh” với “lâm sản” và không đẩy nghĩa vụ chứng minh mình không vi phạm về phía người bị phạt hành chính.

Luật sư trích dẫn Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính, trong đó nêu: “Người có thẩm quyền xử phạt có trách nhiệm chứng minh vi phạm hành chính. Cá nhân, tổ chức bị xử phạt có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp chứng minh mình không vi phạm hành chính”.

Theo luật sư, việc chứng minh mình không vi phạm là quyền chứ không phải là nghĩa vụ. Nếu cơ quan quản lý hành chính yêu cầu gửi tình nghi vi phạm tự chứng minh mình không vi phạm là trái với nguyên tắc chung của pháp luật.

Ở góc độ chính quyền, ông Trần Hữu Nghị, Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Lách (Vĩnh Long), chia sẻ, khác với cây mai rừng thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Lâm nghiệp, cây cảnh tại Chợ Lách đa số là cây do người dân tự sản xuất hoặc trồng qua nhiều đời trong vườn nhà. Hiện, quy định về xác nhận nguồn gốc cây cảnh vẫn còn những kẽ hở nhất định, chưa thực sự khắt khe như đối với cây giống.

Thực tế, không phải cây mai nào cũng thuộc diện quản lý của pháp luật về lâm nghiệp. Đơn cử, nhiều cây được trồng, mua bán hợp pháp từ vườn ươm hoặc nguồn gốc nhân tạo không nằm trong phạm vi điều chỉnh của các quy định về khai thác rừng. Việc thiếu hướng dẫn cụ thể, dễ hiểu khiến người dân và cả lực lượng thực thi đôi khi lúng túng trong áp dụng.

Do vậy, giải pháp trước mắt là cần công khai, minh bạch tiêu chí nhận diện. Cơ quan chức năng nên ban hành hướng dẫn chi tiết về hồ sơ nguồn gốc, quy trình xác minh. Đồng thời, cần có sự điều chỉnh theo hướng cụ thể, dễ hiểu và phù hợp thực tế hơn. Về dài hạn, cần đồng bộ các chính sách hướng đến hai mục đích quan trọng, vừa bảo vệ tài nguyên rừng, vừa phát triển kinh tế từ ngành cây cảnh.

Luật sư Nguyễn Ngô Quang Nhật (Giám đốc Chi nhánh Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế APEC VN) chia sẻ, trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu đặt ra không chỉ là “quản lý chặt”, mà còn là quản lý đúng và hợp lý.

Cần một cách tiếp cận pháp lý rõ ràng hơn: Từ vụ việc này, có thể thấy cần thiết phải có một cách tiếp cận pháp lý rõ ràng, thống nhất hơn đối với cây cảnh, cây kiểng.

“Cơ quan chức năng cần có hướng dẫn cụ thể, rõ ràng về hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của cây cảnh để người dân có cơ sở thực hiện. Đây là yếu tố then chốt nhằm hạn chế những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn. Đặc biệt, cần phân định rõ giữa cây cảnh trồng trong vườn với lâm sản khai thác từ rừng; chuẩn hóa thủ tục đối với hoạt động mua bán, vận chuyển cây kiểng; Quy định rõ hậu quả pháp lý tương ứng với từng loại vi phạm. Một khung hướng dẫn rõ ràng không chỉ giúp người dân tuân thủ đúng quy định, mà còn tạo thuận lợi cho cơ quan quản lý trong quá trình áp dụng pháp luật”, luật sư Nguyễn Ngô Quang Nhật nhấn mạnh.

Đối với người dân, luật sư Nhật cho biết, theo Thông tư 26/2022/TT-BNNPTNT, bảng kê lâm sản được lập theo các mẫu ban hành kèm theo Thông tư, trong đó mẫu số 01 – bảng kê lâm sản là mẫu có thể áp dụng trong đa số trường hợp đối với cá nhân, hộ gia đình.

Cây cảnh trồng trong vườn nhà không phải là lâm sản theo nghĩa gốc của luật, nhưng khi tham gia vào các hoạt động như mua bán, vận chuyển, giao dịch (tặng, trao đổi), người dân nên chủ động tự kê khai và lưu giữ các chứng cứ, tài liệu liên quan đến nguồn gốc cây cảnh, nhằm hạn chế rủi ro và tránh những vướng mắc pháp lý không đáng có.

Nguồn: THANH XUÂN/kinhtenongthon.vn