Từ sáng chế hoàn lưu trong xử lý chất thải, công nghệ Biogas đa năng Vị Nông đã chứng minh hiệu quả vượt trội tại Nghệ An, trở thành mô hình tiêu biểu trong kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam.

Thành công này vừa giúp Trung tâm Vị Nông (thuộc Hội Làm vườn Việt Nam) đoạt Quán quân Giải thưởng Năng lượng bền vững ASEAN 2025, vừa mở ra định hướng phát triển công nghệ xử lý rác hữu cơ thành tài nguyên trong thời gian tới.

Từ ý tưởng xanh đến chinh phục các giải thưởng khởi nghiệp

Những năm gần đây, tại nhiều địa phương ở Nghệ An, lượng rác thải sinh hoạt tăng nhanh khiến công tác thu gom, xử lý gặp nhiều khó khăn. Trong cơ cấu rác thải, rác hữu cơ chiếm đến 60–70%, phân hủy chậm, gây mùi hôi và làm phát sinh nhiều điểm ô nhiễm cục bộ. Dù các địa phương đã nỗ lực triển khai nhiều giải pháp như đốt rác, chôn lấp hoặc ủ vi sinh, nhưng hiệu quả chưa cao, đồng thời gây áp lực lớn về mặt kinh phí và nhân lực.

Nhận thấy bài toán cấp thiết này, Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nghề vườn Việt Nam (Trung tâm Vị Nông) - đơn vị trực thuộc Hội Làm vườn Việt Nam - đã bắt đầu hành trình nghiên cứu hệ thống xử lý rác hữu cơ theo hướng biến rác thành tài nguyên, thay vì coi đó là gánh nặng của địa phương. Ý tưởng về công nghệ Biogas đa năng từ đó được hình thành, với mục tiêu xử lý triệt để rác hữu cơ, đồng thời tạo ra khí đốt sinh học và phân bón vi sinh phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Ngay khi bắt đầu dự án, Trung tâm đã lựa chọn Thanh Chương - địa phương có quy mô chăn nuôi lớn của Nghệ An làm nơi xây dựng mô hình hầm Biogas thế hệ mới theo nguyên lý hoàn lưu, khắc phục hoàn toàn các điểm nghẽn tồn tại hơn 130 năm trong các công nghệ biogas truyền thống.

Đến nay, so với các mô hình Biogas truyền thống, sản phẩm Vị Nông được thiết kế theo cấu trúc mới, tăng hiệu suất phân hủy, đồng thời cho phép xử lý đa dạng nguồn rác như thức ăn thừa, rác bếp, phụ phẩm chăn nuôi, rác vườn… Thiết bị nhỏ gọn, dễ vận hành và phù hợp với điều kiện hộ gia đình, hợp tác xã ở Nghệ An.

Trong quá trình thực hiện, dù gặp nhiều khó khăn khách quan do thiên tai, dịch bệnh, dự án đã hoàn thành vượt tiến độ và chỉ tiêu đề ra: 33/40 hầm Biogas được xây dựng với tổng thể tích 347 m³, đạt gần 90% mục tiêu; 25 thợ xây kỹ thuật được đào tạo (vượt 78,6% kế hoạch); 40 hộ dân được tập huấn tài liệu kỹ thuật và vận hành thiết bị.

Đặc biệt, công nghệ Biogas Vị Nông đã nhận hai bằng sáng chế độc quyền từ Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN), được Cục Chăn nuôi (nay là Cục Chăn nuôi và Thú y) công nhận tiến bộ kỹ thuật cho ứng dụng toàn quốc, đồng thời đoạt giải Nhất cuộc thi Sáng tạo kỹ thuật tỉnh Nghệ An 2022–2023.

Công nghệ Biogas Vị Nông được Liên đoàn các tổ chức kỹ sư ASEAN (AFEO) trao giải Quán quân Năng lượng bền vững ASEAN 2025.

Những tính năng ưu việt, từ năng suất khí cao hơn 10–21%, quản trị thời gian lưu cơ chất tối ưu, đến khả năng chống quá tải và không gây ô nhiễm thứ cấp đã giúp công nghệ này được Liên đoàn các tổ chức kỹ sư ASEAN (AFEO) trao giải Quán quân Năng lượng bền vững ASEAN 2025. Đây là dấu mốc quan trọng, ghi nhận nỗ lực đổi mới sáng tạo của Việt Nam trong lĩnh vực năng lượng sạch và môi trường nông thôn.

Ông Nguyễn Hồng Sơn, Giám đốc Trung tâm Vị Nông, cho biết: “Khi nhìn thấy các điểm rác tồn lưu và ảnh hưởng của rác thải hữu cơ đến đời sống người dân, chúng tôi quyết tâm theo đuổi dự án này. Từ những ngày đầu thử nghiệm đến khi được vinh danh ở các cuộc thi, đó là hành trình nhiều khó khăn nhưng cũng đầy cảm hứng. Mỗi giải thưởng là sự ghi nhận cho nỗ lực của Trung tâm và là động lực để tiếp tục phát triển công nghệ xanh phục vụ cộng đồng”.

Không chỉ dừng lại ở ý tưởng, Trung tâm còn trực tiếp phối hợp với một số địa phương để chạy thử nghiệm hệ thống, đánh giá thực tế về mức độ phù hợp và hiệu quả môi trường. Kết quả bước đầu cho thấy, lượng rác thải giảm đáng kể, mùi hôi được xử lý triệt để, đồng thời tạo ra nguồn phân hữu cơ phục vụ trồng trọt. Người dân đánh giá mô hình mang lại lợi ích thiết thực, dễ sử dụng và chi phí thấp.

Định hướng phát triển: Công nghệ xanh và kinh tế tuần hoàn

Sau quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện, Trung tâm Vị Nông xác định mục tiêu phát triển dự án theo hướng bền vững, gắn với các chương trình trọng tâm của địa phương như xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số trong ngành Nông nghiệp.

Trong giai đoạn 2025–2030, tiếp tục hoàn thiện công nghệ và mở rộng quy mô ứng dụng, đầu tư nâng cấp hệ thống Biogas đa năng, tối ưu các thông số kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu suất xử lý rác và đảm bảo an toàn cho người sử dụng. Mô hình sẽ được phát triển theo các cấp: hộ gia đình – nhóm hộ – hợp tác xã – cụm dân cư, phù hợp với đặc thù từng địa bàn.

Không chỉ giải quyết vấn đề ôi nhiễm môi trường, Biogas Vị Nông còn mang lại giá trị kinh tế cho người dân.

Điểm mới của công nghệ Biogas Vị Nông là khả năng vận hành liên tục, không gây ô nhiễm thứ cấp và không cần diện tích lớn. Đây là yếu tố đặc biệt phù hợp với điều kiện nông thôn Nghệ An, nơi nhiều hộ dân sống xen kẽ trong khu dân cư và gặp khó khăn khi triển khai các mô hình xử lý rác quy mô lớn.

Nhằm đáp ứng xu hướng chuyển đổi số trong nông nghiệp, Trung tâm đang xây dựng nền tảng tích hợp công nghệ số theo dõi và quản lý rác hữu cơ thông minh: người dùng có thể cập nhật lượng rác nạp vào hệ thống, lượng khí sinh học thu được, lượng phân ủ hoàn thành. Dữ liệu này sẽ giúp hộ dân tính toán chi phí, tối ưu việc sử dụng khí đốt và phân bón.

Đồng thời, nền tảng cũng sẽ kết nối với các đơn vị thu mua phân hữu cơ, doanh nghiệp nông nghiệp và hợp tác xã nhằm tạo chuỗi giá trị mới từ rác thải – đúng tinh thần kinh tế tuần hoàn.

Chia sẻ về định hướng phát triển công nghệ Biogas Vị Nông của Trung Tâm, ông Sơn cho biết: Công nghệ xử lý rác hữu cơ sẽ được triển khai thí điểm tại một số xã điểm nông thôn mới nâng cao ở Nghệ An. Khi được sử dụng rộng rãi, mô hình không chỉ giúp giảm áp lực thu gom rác, giảm chi phí xử lý của địa phương mà còn góp phần cải thiện cảnh quan, nâng cao tiêu chí môi trường – vốn là tiêu chí khó trong xây dựng nông thôn mới.

Từ rác thải gia đình, người dân có thể tạo ra nguồn khí đốt phục vụ nấu nướng, giảm chi phí sử dụng gas; tạo phân hữu cơ phục vụ vườn rau, cây cảnh, sản xuất nông nghiệp sạch. Từ đó, bài toán môi trường được giải quyết bằng một giải pháp mang tính tự chủ và bền vững.

Dự án Biogas đa năng Vị Nông dù còn trong quá trình phát triển nhưng đã cho thấy tiềm năng lớn khi kết hợp giữa công nghệ xanh và nhu cầu thực tiễn người dân nông thôn. Từ những giải thưởng đạt được đến những định hướng dài hạn, hành trình của nhóm tác giả là minh chứng cho cách tiếp cận mới: giải quyết ô nhiễm môi trường bằng tư duy sáng tạo, gắn đổi mới công nghệ với lợi ích cộng đồng.

Nguồn: NGỌC LAN/kinhtenongthon.vn