Trải qua 40 năm đổi mới, nông nghiệp Việt Nam đã ghi dấu những kỳ tích vượt bậc nhờ tư duy quản lý đột phá. Đứng trước "ngưỡng trần" của mô hình tăng trưởng cũ và thách thức biến đổi khí hậu, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh chính là chìa khóa then chốt để nông nghiệp tháo gỡ điểm nghẽn, hướng tới mục tiêu phát triển giàu mạnh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

1. Nhìn lại chặng đường 40 năm thực hiện đường lối đổi mới của Đảng (1986 – 2026), thấy việc triển khai Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 05/04/1988 của Bộ Chính trị khóa VI - trao quyền sử dụng ruộng đất lâu dài cho hộ nông dân, xác nhận hộ gia đình là đơn vị kinh tế tự chủ, là sự thay đổi đột phá về tư duy quản lý. Kết quả là, chỉ sau 1 năm (1989), từ nước thiếu lương thực chúng ta trở thành nước xuất khẩu gạo.

Sau 40 năm, nông sản Việt Nam có mặt tại 80 quốc gia và vùng lãnh thổ, kim ngạch năm sau cao hơn năm trước. Dự kiến năm 2026 đạt 74 – 75 tỷ USD, đứng thứ 15 thế giới về xuất khẩu nông sản.

Điểm qua sự kiện và vài con số để thấy đột phá đường lối, chủ trương của Đảng tạo điều kiện thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong cải cách thể chế của Quốc hội, điều hành của Chính phủ và thay đổi tư duy hành động của doanh nghiệp, người dân. Qua đó giải phóng năng lực sản xuất, tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên, nguồn lực, tạo nên những điều kỳ diệu 40 năm qua.

Theo lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đóng góp quan trọng vào thành tựu của nông nghiệp, tạo ra 30 - 35% giá trị gia tăng trong sản xuất nông nghiệp. Việc nghiên cứu và chuyển giao thành công: các giống cây trồng, vật nuôi mới giúp nâng năng suất và chất lượng lúa gạo, cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, thanh long, tôm thẻ chân trắng, cá tra, cá ba sa,…; các mô hình sản xuất ứng dụng khoa  học công nghệ, tiến bộ kỹ thuật, quy trình canh tác phù hợp,… giúp giảm chi phí sản xuất 30 - 35%, qua đó nâng cao thu nhập cho nhà nông, nhà vườn.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, kinh tế nông thôn, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo phải giải cho được bài toán Đầu ra và Chất lượng ngay từ khi bắt tay vào sản xuất.

Mặc dù đạt những thành tựu to lớn, nhưng tăng trưởng dựa vào mở rộng diện tích, tăng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, khai thác tài nguyên, thâm canh tăng vụ, tăng sản lượng đã “chạm trần giới hạn” và không còn phù hợp khi thị trường yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, minh bạch về môi trường, xã hội, quản trị (ESG) và đặc biệt là giảm phát thải khí nhà kính. Thêm nữa, tác động do biến đổi khí hậu (thời tiết cực đoan, hạn mặn và suy thoái đất, nước…) đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy, cách làm để nông nghiệp vừa khai thác giá trị đa ngành, vừa nâng cao giá trị gia tăng, tiếp tục là trụ cột vững chắc của nền kinh tế.

Dù chúng ta đã đi được khá xa trong giảm nghèo đa chiều nhưng chặng đường thành nước phát triển, thu nhập cao còn nhiều thách thức. Để vượt qua, phải duy trì tốc độ tăng trưởng cao gắn với nâng cao chất lượng tăng trưởng. Do đó, mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên, mở rộng tín dụng, lao động giá rẻ, gia công lắp ráp, xuất tươi, thô, phải thay đổi.

2. Nghị quyết Đại hội XIV đặt mục tiêu: Đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao (thu nhập bình quân đầu người 8.500 USD). Trong đó: “Xác lập mô hình tăng trưởng mới với mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính…” đứng thứ hai trong 12 định hướng chiến lược. Đặt vấn đề vậy để thấy tầm nhìn, hướng đi, giải pháp của Đảng rất rõ ràng.

Thực hiện định hướng chiến lược đó, ngành Nông nghiệp và Môi trường đã đưa ra lộ trình bứt phá (Quyết định số 1806/QĐ-BNNMT) với tăng trưởng xanh, hoàn thiện thể chế, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính. 

Kế hoạch nhấn mạnh: Xác lập mô hình tăng trưởng mới theo hướng thực chất, hiệu quả và tích hợp đa giá trị. Trọng tâm là chuyển đổi từ sản xuất nông sản giá trị thấp sang nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn và ứng dụng công nghệ cao; thúc đẩy mạnh mẽ các chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ, gắn với phát triển logistics, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, thúc đẩy thương mại điện tử nhằm xây dựng nền kinh tế nông nghiệp đa giá trị với giá trị cao; phát triển vùng nguyên liệu lớn, bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu; thúc đẩy liên kết giữa nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp, hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo và vườn ươm công nghệ để khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự là nền tảng của mô hình tăng trưởng mới…

3. Trên tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV, Hội nghị lần thứ ba BCH Trung ương khóa XIV đã ban hành Nghị quyết Nền tảng cho mô hình tăng trưởng trong kỷ nguyên mới - Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026. Nghị quyết chỉ rõ, về kinh tế, xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Theo đó, khoa học, công nghệ phải đi vào từng dây chuyền sản xuất, từng sản phẩm, ngành hàng và phương thức quản trị, qua đó “đánh thức” những nguồn lực truyền thống, khai mở những nguồn lực mới, tạo thêm giá trị và sức cạnh tranh cho từng sản phẩm, ngành hàng và cả nền kinh tế.

Để chuyển đổi mô hình tăng trưởng nhanh, hiệu quả cao, về đích sớm, điều kiện cần (nền tảng pháp lý – thể chế) đã cơ bản được tháo điểm nghẽn. Chính quyền kiến tạo phát triển, phục vụ và tạo điều kiện cho người dân, doanh nghiệp thay cho quản lý hành chính mệnh lệnh; thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa từng bước hoàn thiện theo hướng minh bạch, hiện đại, tháo gỡ rào cản và giải phóng mọi nguồn lực…

Cùng với đó, điều kiện đủ: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng xanh - số - tuần hoàn, nâng cao năng lực thực thi được triển khai nhanh hơn, mạnh hơn, hiệu quả hơn.

Theo các chuyên gia, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chỉ thành động lực tăng trưởng khi được kết nối thành chuỗi: Nghiên cứu - phát triển - thử nghiệm - sản xuất - thương mại hóa - mở rộng thị trường. Chính sách đột phá chỉ thực sự hiệu quả khi đồng bộ giữa thể chế hoàn thiện và thực thi thực chất, lấy sự hài lòng của người dân, phát triển của doanh nghiệp làm thước đo chính.

Theo đó, trong lĩnh vực nông nghiệp, kinh tế nông thôn, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo phải giải cho được bài toán Đầu ra và Chất lượng ngay từ khi bắt tay vào sản xuất.

Chỉ có đổi mới sáng tạo trong tổ chức sản xuất, áp dụng khoa học công nghệ, thực hiện số hóa – xanh hóa với các phương thức canh tác thích ứng biến đổi khí hậu, khai thác đa tầng giá trị của nông nghiệp thì nông dân ta mới giàu và nông nghiệp ta mới thịnh. “Nông dân ta giàu thì nước ta giàu. Nông nghiệp ta thịnh thì nước ta thịnh”, đó là tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đổi mới sáng tạo hôm nay. Giàu có, thịnh vượng ngày mai.

Nguồn: NGUYỄN ANH TUẤN/kinhtenongthon.vn