Chính sách mới/Giải pháp PTKT vườn và VAC

HTX đổi mới tư duy, mở lối cho những cánh đồng xanh

16/11/2026, 16:41

Từ những hạt giống được gieo đúng cách, dòng nước được điều tiết hợp lý đến những cọng rơm tưởng chừng bỏ đi lại được hồi sinh thành nguồn phân hữu cơ, nhiều hợp tác xã (HTX) đang từng bước viết lại cách làm nông nghiệp. Đằng sau những đổi thay trên đồng ruộng không chỉ là câu chuyện tiết giảm chi phí, giảm phát thải mà còn là sự chuyển biến trong tư duy tổ chức sản xuất. Theo ông Đinh Hồng Thái, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, muốn nông nghiệp xanh bén rễ và phát triển bền vững, HTX phải trở thành hạt nhân liên kết nông dân, tổ chức vùng nguyên liệu và kết nối thị trường.

Ông Đinh Hồng Thái, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam.

Đổi cách làm, đánh thức màu xanh từ đồng đất

Trên những cánh đồng ở xã Châu Thành (tỉnh Vĩnh Long), HTX Nông nghiệp Phát Tài đang từng bước thay đổi tập quán canh tác, bắt đầu từ những việc tưởng chừng rất nhỏ: gieo ít giống hơn, bón phân hợp lý hơn và sử dụng nước tiết kiệm hơn. Thay cho phương thức gieo sạ lan với lượng giống lớn, HTX vận động thành viên chuyển sang sạ cụm, sạ hàng, kết hợp điều chỉnh lượng phân bón và quản lý nước tưới phù hợp. Nhờ đó, lượng giống sử dụng giảm hơn một nửa, vật tư được tiết kiệm, cây lúa sinh trưởng đồng đều hơn.

Là một trong những HTX tham gia thí điểm Đề án phát triển bền vững 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, Phát Tài không chỉ dừng lại ở việc thay đổi kỹ thuật trên đồng ruộng mà còn chú trọng hoàn thiện các khâu dịch vụ. Nhà xưởng, dây chuyền sản xuất lúa giống và hệ thống sấy được đầu tư nhằm chủ động nguồn giống, hạn chế thất thoát sau thu hoạch, nâng cao khả năng bảo quản và tiêu thụ sản phẩm.

Điều làm nên sự khác biệt là những thay đổi ấy không diễn ra đơn lẻ ở từng hộ nông dân mà được đặt trong một quy trình chung do HTX tổ chức. Từ lựa chọn giống, lịch thời vụ đến chăm sóc, sử dụng vật tư đều được hướng dẫn và thống nhất. Khi từng thửa ruộng cùng vận hành theo một quy trình, hiệu quả tiết kiệm chi phí, kiểm soát chất lượng và bảo vệ môi trường mới được phát huy trên cả vùng sản xuất.

Mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại HTX Nông nghiệp Phát Tài (Vĩnh Long), hướng tới giảm lượng giống, tiết kiệm vật tư và nâng cao hiệu quả canh tác.

 

Nếu Phát Tài chọn con đường đổi mới quy trình canh tác thì HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận (TP Cần Thơ) lại tìm thấy hướng đi xanh từ những phụ phẩm sau mùa gặt.

Ở đó, rơm rạ không còn là thứ bị bỏ lại trên đồng hay đem đốt sau thu hoạch. Những cọng rơm được thu gom, đưa vào trồng nấm; phần giá thể sau trồng nấm tiếp tục được ủ, phối trộn thành phân hữu cơ phục vụ sản xuất lúa và các loại cây trồng khác. Một vòng đời mới được mở ra từ những gì từng bị xem là phế thải. Phụ phẩm trở thành nguyên liệu, chất thải trở thành nguồn tài nguyên, vừa giảm áp lực lên môi trường, vừa tạo thêm sinh kế cho thành viên.

Đáng chú ý, HTX không chỉ tận dụng rơm rạ trong phạm vi sản xuất của mình mà còn mở rộng thu mua từ các vùng lân cận, đầu tư máy móc phối trộn và sản xuất phân hữu cơ. Cách làm ấy cho thấy một bước chuyển trong tư duy kinh tế: không chỉ xử lý phụ phẩm để làm sạch đồng ruộng mà còn tổ chức được hoạt động sản xuất, tạo ra sản phẩm và tìm kiếm giá trị từ chính nguồn nguyên liệu sẵn có.

Tại HTX Sản xuất, kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Nam Cường (xã Yên Cường, tỉnh Ninh Bình), màu xanh trên đồng ruộng được vun đắp bằng việc đưa tiến bộ kỹ thuật vào từng công đoạn sản xuất. Mô hình canh tác lúa sử dụng giống Thiên Ưu 8, kết hợp gieo sạ hàng bằng máy, vùi phân, bón phân theo nguyên tắc “4 đúng”, quản lý nước tưới ướt - khô xen kẽ và áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp.

Từng khâu sản xuất được tính toán, điều chỉnh theo hướng tiết kiệm và hiệu quả. Giảm lượng giống gieo sạ, sử dụng phân bón hợp lý, điều tiết nước tưới không chỉ giúp nông dân giảm chi phí đầu vào mà còn góp phần hạn chế phát thải khí nhà kính. Sự phối hợp giữa HTX với cơ quan chuyên môn, Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) và doanh nghiệp cũng mở thêm cơ hội để thành viên tiếp cận kỹ thuật, máy móc, từng bước hoàn thiện phương thức canh tác.

Từ rơm rạ sau thu hoạch, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận (Cần Thơ) phát triển mô hình trồng nấm, tận dụng giá thể sau trồng nấm để sản xuất phân hữu cơ, khép kín vòng tuần hoàn phụ phẩm nông nghiệp.

Ba HTX, ba cách làm, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: muốn đồng ruộng xanh hơn, trước hết phải thay đổi cách nghĩ và cách tổ chức sản xuất. Từ hạt giống, dòng nước đến những cọng rơm sau mùa gặt, mỗi khâu đều có thể trở thành mắt xích của một nền nông nghiệp tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải. Và để những thay đổi ấy không dừng lại ở vài mô hình riêng lẻ, HTX phải thực sự phát huy vai trò tập hợp nông dân, điều phối sản xuất và kết nối các nguồn lực.

Những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Theo ông Đinh Hồng Thái, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, lợi thế lớn của HTX là khả năng tập hợp những hộ sản xuất nhỏ lẻ, tạo sự thống nhất trong tổ chức sản xuất và cung ứng dịch vụ. Tuy nhiên, trước yêu cầu chuyển đổi xanh, HTX không thể chỉ dừng lại ở vai trò cung ứng vật tư, dịch vụ đầu vào mà cần tiến sâu hơn vào tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường.

Đây cũng là đòi hỏi xuất phát từ thực tiễn sản xuất nông nghiệp. Khi mỗi hộ vẫn canh tác theo một cách riêng, việc thống nhất quy trình, điều tiết nguồn nước hay thu gom phụ phẩm trên cả cánh đồng sẽ gặp nhiều trở ngại. Một hộ có thể giảm lượng giống, tiết kiệm phân bón, nhưng nếu những hộ xung quanh vẫn giữ tập quán cũ thì hiệu quả chuyển đổi trên toàn vùng khó đạt như mong muốn.

Bên cạnh đó, không ít HTX còn thiếu vốn đầu tư máy móc, kho bảo quản, cơ sở sơ chế, chế biến. Năng lực quản trị, khả năng ứng dụng khoa học công nghệ và tiếp cận thị trường cũng chưa đồng đều. Trong khi đó, sản xuất phát thải thấp không chỉ đòi hỏi thay đổi kỹ thuật mà còn cần quy trình thống nhất, khả năng theo dõi quá trình canh tác, kiểm soát chất lượng và chứng minh kết quả thực hiện.

Ông Đinh Hồng Thái cũng chỉ ra rằng, hạn chế về quy mô, vốn, đất đai, nhân lực và năng lực quản trị đang là những điểm nghẽn cản trở HTX phát huy vai trò trong chuyển đổi xanh. Khi nội lực chưa đủ mạnh, HTX khó chủ động đầu tư công nghệ, xây dựng vùng sản xuất tập trung và duy trì liên kết lâu dài với doanh nghiệp. Bởi vậy, nhiều mô hình dù có cách làm hiệu quả vẫn chưa thể mở rộng, sức lan tỏa còn hạn chế.

Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là phát triển thêm HTX mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng hoạt động của những HTX hiện có. Trước hết, cần củng cố năng lực quản trị, nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ điều hành, giúp HTX xây dựng phương án sản xuất, kinh doanh phù hợp với điều kiện địa phương và nhu cầu thị trường. HTX phải biết mình có lợi thế gì, sản xuất sản phẩm nào, tổ chức vùng nguyên liệu ra sao và tìm đầu ra ở đâu.

Cơ giới hóa gieo sạ hàng kết hợp vùi phân tại HTX Sản xuất, kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Nam Cường (xã Yên Cường, Ninh Bình), góp phần tiết kiệm giống, phân bón và giảm phát thải trong sản xuất lúa.

Cùng với việc củng cố nội lực, liên kết giữa HTX với doanh nghiệp, nhà khoa học và các tổ chức chuyên môn cần được mở rộng. Doanh nghiệp tham gia cung ứng đầu vào, chuyển giao công nghệ và bao tiêu sản phẩm; HTX tổ chức vùng nguyên liệu, hướng dẫn thành viên thực hiện quy trình; cơ quan chuyên môn hỗ trợ kỹ thuật và kiểm soát chất lượng. Khi mỗi chủ thể cùng chia sẻ trách nhiệm, sản xuất sẽ giảm tính tự phát, các tiêu chuẩn xanh có điều kiện được thực hiện đồng bộ hơn.

Một điểm nghẽn khác cần được tháo gỡ là nguồn vốn và mặt bằng sản xuất. HTX cần có điều kiện thuận lợi hơn để tiếp cận tín dụng, chính sách hỗ trợ đầu tư máy móc, thiết bị, công nghệ bảo quản, chế biến và xử lý phụ phẩm. Đối với những HTX tham gia sản xuất phát thải thấp, việc hỗ trợ xây dựng vùng nguyên liệu, ứng dụng kỹ thuật mới và thực hiện đo đạc, báo cáo, thẩm tra phát thải (MRV) cũng cần được quan tâm.

Đặc biệt, chuyển đổi số cần trở thành công cụ thiết thực trong quản lý sản xuất. Từ quản lý vùng trồng, truy xuất nguồn gốc đến theo dõi lượng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới, công nghệ sẽ giúp HTX kiểm soát quy trình, minh bạch thông tin và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Nối dài chuỗi giá trị, vun đắp những cánh đồng xanh

Thực tiễn triển khai Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy, khi HTX đứng ra tổ chức sản xuất và kết nối với doanh nghiệp, những thay đổi trên đồng ruộng có điều kiện được triển khai đồng bộ hơn. Giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm phân bón, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật và điều tiết nước tưới không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn giúp người trồng lúa giảm chi phí sản xuất.

Những thay đổi trong phương thức tổ chức sản xuất, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và khai thác phụ phẩm đang mở ra hướng phát triển nông nghiệp xanh, bền vững cho các HTX.

Tuy nhiên, chuyển đổi xanh không thể chỉ đo đếm bằng lượng giống, phân bón tiết kiệm hay diện tích tham gia mô hình. Giá trị lâu dài phải được tạo nên từ những chuỗi liên kết ổn định, nơi HTX đủ năng lực tổ chức sản xuất, doanh nghiệp đồng hành cùng vùng nguyên liệu và nông sản tìm được chỗ đứng trên thị trường.

Với phụ phẩm nông nghiệp, yêu cầu cũng không chỉ dừng ở việc thu gom rơm rạ hay tận dụng chất thải sau sản xuất. HTX cần tổ chức được các khâu sơ chế, chế biến, sản xuất phân hữu cơ và quan trọng hơn là tìm được đầu ra cho những sản phẩm ấy. Khi phụ phẩm có thị trường, có người mua và tạo ra nguồn thu, kinh tế tuần hoàn mới thực sự trở thành một hướng sản xuất có giá trị. Bởi nếu chỉ dừng ở việc tận dụng mà chưa tổ chức được thị trường phụ phẩm, vòng tuần hoàn vẫn chưa thể khép kín.

Muốn vậy, cách hỗ trợ HTX cũng cần thay đổi, từ hỗ trợ từng công đoạn riêng lẻ sang tạo điều kiện để HTX tổ chức được cả chuỗi sản xuất. Vốn, công nghệ, nhân lực, thị trường và cơ chế chính sách cần được kết nối đồng bộ. Đặc biệt, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, không chỉ cung ứng đầu vào mà còn đồng hành trong xây dựng vùng nguyên liệu, tiêu thụ sản phẩm và chia sẻ trách nhiệm với HTX trong quá trình chuyển đổi xanh.

Theo định hướng phát triển kinh tế tập thể, HTX nông nghiệp cần từng bước vượt khỏi vai trò cung ứng dịch vụ đơn thuần để trở thành tổ chức có năng lực điều phối sản xuất, làm chủ vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và tham gia sâu hơn vào chế biến, tiêu thụ. Đây không chỉ là con đường nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn là điều kiện để nông nghiệp đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao về chất lượng, an toàn và môi trường.

Từ Phát Tài, Tiến Thuận đến Nam Cường, mỗi HTX đang chọn cho mình một cách gieo mầm xanh khác nhau. Nơi bắt đầu từ hạt giống, nơi đánh thức giá trị của rơm rạ, nơi đưa tiến bộ kỹ thuật vào từng thửa ruộng. Nhưng điểm chung không chỉ nằm ở những phương thức canh tác mới mà còn ở sự thay đổi trong cách tổ chức sản xuất. Khi HTX đủ sức tập hợp nông dân, thống nhất quy trình, thu gom phụ phẩm và kết nối tiêu thụ, chuyển đổi xanh sẽ không còn là nỗ lực riêng lẻ của từng hộ mà trở thành hướng đi chung của cả vùng sản xuất.

Đổi mới tư duy HTX, vì thế, chính là gieo một hạt mầm cho tương lai của đồng ruộng. Hạt mầm ấy không chỉ nảy lên từ những quy trình canh tác thân thiện với môi trường mà còn được nuôi dưỡng bằng năng lực tổ chức, sức mạnh liên kết và giá trị kinh tế. Để rồi, trên những cánh đồng hôm nay, màu xanh không chỉ hiện hữu trong từng nhành lúa, thửa ruộng mà còn kết tinh thành những mùa sản xuất hiệu quả, bền vững cho người nông dân.


Nguồn: THU TRANG/Kinhtenongthon.vn