Kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn đang trở thành yêu cầu tất yếu trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Với lợi thế tập hợp nông dân, tổ chức sản xuất và kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX) được kỳ vọng trở thành hạt nhân thúc đẩy sản xuất xanh, giảm phát thải và gia tăng giá trị nông sản.

Mô hình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp giúp nông dân tiết kiệm giống, phân bón, nước tưới, giảm chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế. Thông qua HTX, các giải pháp kỹ thuật được tổ chức đồng bộ trên vùng nguyên liệu, tạo nền tảng phát triển nông nghiệp xanh.

HTX tổ chức lại sản xuất theo hướng xanh

Theo số liệu công bố tại Tháng hành động vì HTX năm 2026, cả nước có hơn 36.000 HTX, 153 liên hiệp HTX và 81.781 tổ hợp tác, thu hút trên 7,1 triệu thành viên, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 2,7 triệu lao động. Doanh thu bình quân mỗi HTX đạt khoảng 3,2 tỷ đồng/năm, lợi nhuận bình quân khoảng 255 triệu đồng/năm.

Quy mô này cho thấy tiềm lực của khu vực kinh tế tập thể trong tổ chức sản xuất và huy động nguồn lực. Nếu từng hộ nông dân khó tự đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm, thu gom phụ phẩm, sơ chế, bảo quản hay truy xuất nguồn gốc, HTX có thể tập hợp các thành viên, thống nhất quy trình, chia sẻ chi phí và nâng cao hiệu quả trên toàn vùng sản xuất.

Giá trị của HTX không chỉ nằm ở liên kết đầu vào, đầu ra mà còn ở khả năng tổ chức lại phương thức sản xuất, đưa yêu cầu tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và tận dụng phụ phẩm vào thực tiễn.

Tại HTX Nông nghiệp Tiến Thuận (TP Cần Thơ), 132 ha lúa được sản xuất theo Đề án phát triển bền vững một triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Mô hình giúp giảm chi phí giống, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời tăng tính ổn định của đầu ra nhờ liên kết thị trường. Rơm rạ sau thu hoạch tiếp tục được tận dụng để trồng nấm, sản xuất phân hữu cơ.

Thay vì bỏ đi, phụ phẩm sau thu hoạch được chuyển thành nguyên liệu phục vụ sản xuất. Rơm rạ được tận dụng, phân hữu cơ quay trở lại đồng ruộng, qua đó kéo dài vòng đời tài nguyên và tạo thêm giá trị cho chuỗi sản xuất. Đây là một trong những nguyên tắc cốt lõi của kinh tế tuần hoàn.

Thu gom, ủ rơm rạ làm phân hữu cơ giúp tận dụng phụ phẩm sau thu hoạch, hạn chế đốt rơm ngoài đồng và giảm lãng phí tài nguyên. Đây là giải pháp thiết thực thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm chi phí đầu vào và gia tăng giá trị trong sản xuất nông nghiệp.

Tại HTX Nông nghiệp Phước Hảo (Vĩnh Long), hơn 200 thành viên liên kết sản xuất trên 200 ha, áp dụng phương pháp sạ cụm với lượng giống khoảng 60 kg/ha và tưới ngập - khô xen kẽ.

Sau 4 vụ, mô hình giúp giảm khoảng 60% lượng giống, 20% lượng phân bón và ít nhất 2 lần phun thuốc bảo vệ thực vật. Năng suất đạt 7-8 tấn/ha, lợi nhuận tăng khoảng 6-8 triệu đồng/ha so với diện tích ngoài mô hình.

Những kết quả này cho thấy chuyển đổi xanh không nhất thiết phải bắt đầu bằng các khoản đầu tư lớn. Việc điều chỉnh phương thức canh tác, giảm đầu vào, tiết kiệm nước và kiểm soát quy trình sản xuất cũng có thể mang lại hiệu quả rõ rệt. Khi được HTX tổ chức đồng bộ, những thay đổi ở từng hộ có thể tạo chuyển biến trên cả vùng nguyên liệu.

Chính sách tạo lực đẩy cho HTX chuyển đổi xanh

Thực tiễn cho thấy, HTX không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là chủ thể tổ chức chuyển đổi xanh tại cơ sở.

Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 xác định phát triển kinh tế tập thể gắn với kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức; đồng thời thúc đẩy sản xuất, kinh doanh theo chuỗi giá trị, gắn với khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Định hướng này tiếp tục được cụ thể hóa trong Luật HTX năm 2023 và các chương trình, chính sách phát triển kinh tế tập thể.

Chương trình tổng thể về phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2026-2030, được phê duyệt tại Quyết định số 1128/QĐ-TTg ngày 24/6/2026, tiếp tục đặt HTX trong mối liên kết với chuỗi giá trị, sản phẩm chủ lực địa phương, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và các mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.

Định hướng chính sách đã có, nhưng thách thức nằm ở khả năng triển khai và chứng minh hiệu quả. Một HTX sản xuất giảm phát thải cần lượng hóa được mức tiết kiệm giống, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, chi phí sản xuất và mức tăng thu nhập của thành viên. Với mô hình tuần hoàn, cần xác định lượng phụ phẩm được tái sử dụng, giá trị gia tăng tạo ra và lượng chất thải giảm thiểu.

Đây là cơ sở để đánh giá hiệu quả, hoàn thiện quy trình và nhân rộng mô hình, thay vì chỉ dừng ở những kết quả bước đầu.

Tại Sóc Trăng, HTX Nông nghiệp Vinh Lợi triển khai ủ rơm rạ làm phân hữu cơ, đồng thời được hỗ trợ máy trộn và bao bì sản phẩm. Thay vì đốt bỏ sau thu hoạch, phụ phẩm được đưa trở lại sản xuất, góp phần giảm chi phí đầu vào và nâng cao giá trị hạt gạo.

Mô hình cũng cho thấy sự thay đổi trong tư duy sản xuất: phụ phẩm không còn đơn thuần là chất thải mà trở thành nguồn nguyên liệu mới. Khi có HTX đứng ra tổ chức, hoạt động tái sử dụng phụ phẩm có điều kiện mở rộng từ quy mô hộ sang vùng nguyên liệu.

Để chuyển đổi xanh đạt hiệu quả, chính sách hỗ trợ cần hướng tới toàn bộ chuỗi giá trị, thay vì chỉ tập trung vào từng hạng mục riêng lẻ. HTX cần được tiếp cận vốn, công nghệ, máy móc, nhân lực quản trị, thị trường và dữ liệu. Thiếu một mắt xích quan trọng, quá trình chuyển đổi có thể bị gián đoạn.

Thông báo số 678/TB-VPCP ngày 9/12/2025 về kết luận tại Diễn đàn Kinh tế hợp tác, HTX năm 2025 đặt yêu cầu phát triển kinh tế tập thể theo mô hình xanh, số, tuần hoàn, đồng thời thúc đẩy liên kết giữa HTX và doanh nghiệp.

Theo thông tin của Chính phủ, cả nước có khoảng 4.700 HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị và 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao. Giai đoạn 2018-2025, các dự án, kế hoạch liên kết HTX - doanh nghiệp huy động hơn 15.200 tỷ đồng, trong đó vốn đối ứng của doanh nghiệp, HTX và người dân chiếm khoảng 79%.

Những số liệu này cho thấy chuyển đổi xanh cần sự tham gia đồng bộ của nhiều chủ thể. HTX phải chủ động đổi mới quản trị, tổ chức vùng nguyên liệu và tìm kiếm thị trường; doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị; nhà khoa học cung cấp giải pháp kỹ thuật; tổ chức tín dụng hỗ trợ tiếp cận vốn; Nhà nước hoàn thiện chính sách và hạ tầng. Hệ thống Liên minh HTX tiếp tục phát huy vai trò đại diện, tư vấn, kết nối và hỗ trợ các đơn vị thành viên.

Nâng năng lực để nhân rộng mô hình HTX xanh

Dù có nhiều lợi thế, quá trình chuyển đổi sang mô hình HTX xanh vẫn đối mặt không ít khó khăn. Phần lớn HTX có quy mô nhỏ, hạn chế về vốn, năng lực quản trị, công nghệ và khả năng tiếp cận thị trường. Tại nhiều địa phương, liên kết chuỗi chưa gắn chặt với chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và ứng dụng khoa học - công nghệ.

Hướng dẫn, kiểm tra quy trình canh tác tại vùng sản xuất lúa theo hướng giảm phát thải. Việc chuẩn hóa quy trình, đo lường hiệu quả và liên kết tiêu thụ sản phẩm là cơ sở để HTX nhân rộng mô hình sản xuất xanh, nâng cao thu nhập cho thành viên.

Vì vậy, mục tiêu không chỉ là phát triển thêm các HTX xanh mà còn phải nâng cao năng lực tổ chức sản xuất xanh của khu vực kinh tế tập thể.

Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách để HTX tiếp cận nguồn vốn đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, hệ thống tưới tiết kiệm, xử lý chất thải, sơ chế, bảo quản, chế biến và số hóa quản trị. Cùng với đó là nâng cao năng lực đội ngũ quản lý về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc, thị trường carbon và các yêu cầu mới của thị trường.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là chuẩn hóa, nhân rộng những mô hình đã chứng minh hiệu quả. Các kết quả như giảm 20% lượng phân bón, giảm 60% lượng giống hay biến rơm rạ thành phân hữu cơ không nên chỉ dừng ở mô hình thí điểm. Cần tổng kết kinh nghiệm, xây dựng quy trình phù hợp để các HTX khác có thể học hỏi và áp dụng.

Hiệu quả chuyển đổi xanh cần được đánh giá bằng những kết quả cụ thể như lượng rơm rạ không còn bị đốt bỏ, lượng giống và phân bón tiết kiệm, lượng nước sử dụng hiệu quả hơn, tỷ lệ phụ phẩm được tái chế, quy mô vùng nguyên liệu đồng nhất và số hợp đồng liên kết tiêu thụ ổn định được hình thành.

Khi các kết quả này được đo lường, kiểm chứng và nhân rộng thông qua HTX, hiệu quả chuyển đổi xanh sẽ không chỉ giới hạn ở từng hộ sản xuất mà có thể lan tỏa trên quy mô lớn hơn.

Kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện công nghệ hay bảo vệ môi trường mà còn là quá trình tổ chức lại sản xuất, sử dụng hiệu quả nguồn lực và tạo ra giá trị mới.

Với lợi thế tập hợp người dân, thống nhất quy trình sản xuất và kết nối các nguồn lực riêng lẻ thành chuỗi giá trị, kinh tế tập thể, trong đó HTX là nòng cốt, có điều kiện trở thành hạt nhân của các vùng sản xuất xanh, trung tâm của chuỗi giá trị tuần hoàn và cầu nối đưa khoa học - công nghệ đến từng hộ thành viên.

Phát huy tốt vai trò này sẽ giúp khu vực kinh tế tập thể đóng góp thiết thực vào mô hình tăng trưởng mới, gắn hiệu quả kinh tế với trách nhiệm xã hội, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, giảm chất thải và chuyển hóa những nguồn lực tưởng chừng bị bỏ đi thành giá trị mới cho người dân, cộng đồng và nền kinh tế.

Nguồn: HÀ NAM/kinhtenongthon.vn