Xuất khẩu gỗ tăng trưởng tích cực, nhưng ngành chế biến vẫn đối mặt nhiều khó khăn về vùng nguyên liệu.

Để xuất khẩu gỗ tăng trưởng ổn định cần phát triển vùng nguyên liệu bền vững, mở rộng diện tích rừng có chứng chỉ và khai thác thị trường tín chỉ carbon, đang được xem là những giải pháp then chốt giúp ngành gỗ Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ngành gỗ hiện chưa hình thành được các vùng rừng trồng gỗ lớn, liên kết giữa vùng nguyên liệu và doanh nghiệp chế biến còn lỏng lẻo. Ảnh: Gỗ Việt.

Chưa hình thành được các vùng rừng trồng gỗ lớn

Tại hội thảo trực tuyến "Nâng cao chuỗi giá trị ngành gỗ thông qua việc đẩy mạnh liên kết giữa khâu chế biến và vùng nguyên liệu bền vững và thị trường carbon: Từ góc nhìn vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu, ông Tô Xuân Phúc, Giám đốc Chương trình Chính sách, Tài chính và Thương mại rừng (Forest Trends) cho biết, ngành gỗ hiện chưa hình thành được các vùng rừng trồng gỗ lớn, liên kết giữa vùng nguyên liệu và doanh nghiệp chế biến còn lỏng lẻo, trong khi thiếu đánh giá về sự phù hợp của các loài cây theo từng vùng sinh thái.

Dẫn số liệu của Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, ông Phúc cho biết nhu cầu nguyên liệu cho bốn nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực năm 2025 ước khoảng 59,5 triệu m³. Trong đó, dăm gỗ và viên nén tiêu thụ tới 46,5 triệu m³, chiếm hơn 78%, còn đồ gỗ xuất khẩu và ván công nghiệp chỉ sử dụng khoảng 13 triệu m³. Điều này cho thấy Việt Nam không thiếu sinh khối gỗ mà đang thiếu nguồn gỗ lớn phục vụ chế biến có giá trị gia tăng cao.

Theo ông Phùng Quốc Mẫn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, ngành chế biến gỗ xuất khẩu Việt Nam đạt nhiều kết quả tích cực, với kim ngạch xuất khẩu năm 2025 vượt 17 tỷ USD. Tuy nhiên, các doanh nghiệp đang cạnh tranh gay gắt về nguồn gỗ rừng trồng trong nước. Các nhóm doanh nghiệp sản xuất đồ gỗ, gỗ dán, dăm gỗ và viên nén đều sử dụng nguồn nguyên liệu từ rừng trồng nhưng với quy cách khác nhau, khiến áp lực thu mua ngày càng lớn. Trong khi doanh nghiệp sản xuất dăm vẫn có khả năng thu mua được nhiều nguyên liệu, nhiều doanh nghiệp sản xuất ván bóc và đồ gỗ gặp khó khăn trong tiếp cận nguyên liệu.

Hiện, Việt Nam có 10,1 triệu ha rừng tự nhiên và 4,9 triệu ha rừng trồng, trong đó khoảng 4,1 triệu ha là rừng sản xuất. Trung du và miền núi phía Bắc là vùng có diện tích rừng trồng lớn nhất với khoảng 1,7 triệu ha, tiếp đến là Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên với 1,4 triệu ha, Bắc Trung Bộ khoảng 1 triệu ha.

Tổng nhu cầu nguyên liệu của các ngành đồ gỗ, ván nhân tạo, viên nén và dăm gỗ lên tới khoảng 59 triệu m³ mỗi năm.

Dù đã có khoảng 880.000ha rừng đạt chứng chỉ quản lý bền vững FSC và PEFC, việc phát triển rừng gỗ lớn vẫn chưa đạt kỳ vọng do thị trường tiêu thụ chưa đủ mạnh, hiệu quả kinh tế chưa tạo động lực cho người trồng rừng và thiếu doanh nghiệp chế biến sâu tại vùng nguyên liệu.

Cần quy hoạch tổng thể vùng nguyên liệu

Hiện, nguồn nguyên liệu của ngành đến từ hai kênh chính gồm gỗ nhập khẩu từ các quốc gia có nền quản trị rừng tốt như Mỹ và châu Âu, cùng nguồn gỗ nội địa từ rừng trồng và cao su.

Dó đó, cạnh tranh không chỉ diễn ra giữa các nhóm sản phẩm mà còn ngay trong cùng một ngành hàng. Những doanh nghiệp có tiềm lực, xây dựng được vùng nguyên liệu thông qua liên kết với hộ trồng rừng có lợi thế lớn hơn so với doanh nghiệp nhỏ. Bên cạnh đó, việc nhiều doanh nghiệp cùng đầu tư vào một lĩnh vực, như viên nén gỗ, trên cùng địa bàn cũng dẫn tới mất cân đối giữa công suất chế biến và khả năng cung ứng nguyên liệu, tạo ra sự cạnh tranh thiếu bền vững.

Để đạt mục tiêu 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, ngành chế biến gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng, dựa vào khai thác rừng chu kỳ ngắn và nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Chuyển sang mô hình phát triển bền vững đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Nhằm đưa kim ngạch xuất khẩu đạt mục tiêu, ông Phùng Quốc Mẫn cho rằng, phát triển vùng nguyên liệu bền vững gắn với chế biến sâu là yêu cầu cấp thiết của ngành gỗ. Dù dẫn đầu Đông Nam Á về xuất khẩu gỗ và nội thất, ngành vẫn đối mặt “điểm nghẽn” là sự thiếu liên kết giữa vùng nguyên liệu và doanh nghiệp chế biến. Vì vậy, cần sớm xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ giữa người trồng rừng, doanh nghiệp và chính quyền địa phương để phát triển bền vững.

Về phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Hữu Thông, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Gỗ Hoàng Thông cho rằng, phát triển rừng gỗ lớn là chiến lược dài hạn bởi chu kỳ khai thác kéo dài từ 7-10 năm, thậm chí lâu hơn. Vì vậy, cơ quan quản lý cần sớm xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về rừng trồng, cập nhật diện tích, cơ cấu cây trồng, tuổi rừng và sản lượng khai thác để doanh nghiệp chủ động kế hoạch đầu tư và liên kết vùng nguyên liệu.

Nhiều doanh nghiệp cũng kiến nghị về lâu dài cần quy hoạch tổng thể vùng nguyên liệu trên phạm vi cả nước, xác định rõ cơ cấu cây trồng và định hướng sử dụng cho từng khu vực. Chỉ khi hình thành được nguồn cung gỗ lớn ổn định, ngành chế biến gỗ mới có điều kiện đầu tư chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng và tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Nguồn: CHANH/Kinhtenongthon.vn