Theo Tổ chức Lương - Nông Liên Hợp quốc (FAO), kết thúc năm 2024, Việt Nam đứng thứ 6 châu Á, thứ 16 các nền kinh tế nông nghiệp lớn nhất thế giới theo giá trị sản xuất và thứ 15 trong nhóm quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới.
Theo đó, năm 2024, sản lượng nông nghiệp nước ta chiếm 1,2% trên tổng số 5,2 nghìn tỷ USD sản lượng nông nghiệp toàn cầu; xuất khẩu 62 tỷ USD. Năm 2025, đạt kim ngạch xuất khẩu trên 70 tỷ USD; dự kiến năm 2026 đạt 74 -75 tỷ USD.
Qua số liệu trên, chúng ta thấy rõ hơn sự lớn mạnh của nông nghiệp nước nhà trong 81 năm qua. Nói vậy vì, trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, trên 2 triệu người Việt Nam chết đói. Trong nhiều năm, đến năm 1986, mỗi năm chúng ta phải nhập 1 triệu tấn gạo để đảm bảo đủ ăn. Năm 1989, lần đầu tiên Việt Nam có gạo xuất khẩu. Cùng với gạo, rau quả Việt cũng hiện diện trên thị trường quốc tế đúng nghĩa (xuất khẩu thu USD) từ thập niên 1990 và hiện có mặt tại 70 - 80 quốc gia, vùng lãnh thổ khắp thế giới với số mặt hàng, lượng hàng hóa và kim ngạch tăng đều hàng năm. Cụ thể, xuất khẩu rau quả vài năm trở lại đây liên tục bứt phá ngoạn mục, năm sau vượt đỉnh năm trước (năm 2022: 3,16 tỷ USD, năm 2023: 5,6 tỷ USD; năm 2024: 7,12 tỷ USD; năm 2025: 8,6 tỷ USD; qua 8 tháng của năm 2026: 5,87 tỷ USD, dự kiến cả năm đạt 10 tỷ USD).
Huấn luyện kỹ năng nghề nghiệp cho sinh viên nhằm nâng cao chất lượng đào tạo tại Viện Nghiên cứu phát triển (Trường Đại học Nông - Lâm, Đại học Huế). Ảnh: ML
Có được những con số ấn tượng trên là nhờ đường lối đổi mới của Đảng, sự quyết liệt của các cấp chính quyền, sự năng động và chủ động của người nông dân, doanh nghiệp với sự trợ giúp của giáo dục - đào tạo, các viện nghiên cứu, nhà khoa học trong nâng cao trình độ canh tác, quy trình sản xuất, tăng mùa vụ, tạo giống mới cùng các thiết bị, máy móc, vật tư hỗ trợ,…
Tuy vậy, do quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, quy trình sản xuất không đồng bộ, kiến thức về kinh tế nông nghiệp, nhất là chuỗi giá trị từ sản xuất đến thị trường của người sản xuất còn yếu và nhân lực chất lượng cao trong sản xuất nông nghiệp nói chung, kinh tế vườn nói riêng đối mặt với giảm lao động trẻ và số lao động được đào tạo bài bản, chuyên nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu nên việc khai thác tiềm năng, lợi thế trước yêu cầu sản xuất xanh, minh bạch chưa cao.
Theo các chuyên gia, nông nghiệp là ngành sản xuất phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, nhiều rủi ro, thu nhập thấp, bấp bênh và quá trình đô thị hóa nhanh nên số thanh niên dời quê để lập nghiệp ở các đô thị, khu, cụm công nghiệp tăng. Thêm nữa, lâu nay, hình ảnh nông nghiệp là lao động vất vả, “chân lấm, tay bùn”, thu nhập thấp và khó phát triển sự nghiệp. Đây là nguyên nhân giảm lao động trẻ ở nông thôn và số lượng sinh viên vào khối ngành nông - lâm thấp dần.
Theo thống kê, năm 2022, cả nước có hơn 521.000 sinh viên nhập học ở 25 lĩnh vực đào tạo nhưng chỉ 7.100 sinh viên nhập học khối ngành nông, lâm, thủy sản, thú y, chiếm 1,37%. Và tỷ lệ lao động nông nghiệp qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ thấp, chỉ chiếm 5% đến gần 10% tổng số lao động toàn ngành.
Nông nghiệp nói chung, kinh tế vườn nói riêng đang đổi thay, chuyển từ sản xuất dựa vào kinh nghiệm sang ứng dụng khoa học công nghệ, sản xuất hàng hóa, liên kết theo chuỗi,… Điều này càng lộ rõ điểm yếu của nhân lực nông nghiệp nước ta: Rất thiếu nhân lực vừa hiểu biết về kinh tế, nắm chắc công nghệ, vừa có kiến thức phân tích thị trường, quản lý nguồn lực và tổ chức các hoạt động kinh tế đa ngành, đa lĩnh vực trong kinh tế nông nghiệp… Qua khảo sát, sự thiếu hụt đội ngũ kỹ sư công nghệ sinh học, chuyển đổi số, tự động hóa và phân tích thị trường, thương mại điện tử, quản lý nguồn lực trong nông nghiệp khá lớn.
Các chuyên gia cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD vào năm 2030, trong đó xuất khẩu rau quả 10 -15 tỷ USD, phải đồng thời đảm bảo sản xuất đủ lượng hàng hóa chất lượng thỏa mãn yêu cầu cao của các thị trường với nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để quản trị dữ liệu, minh bạch hóa quá trình sản xuất, nâng cao năng suất lao động, gia tăng giá trị đa ngành và khả năng cạnh tranh.
Để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, ngành Nông nghiệp đặt mục tiêu từ nay đến năm 2030, bình quân mỗi năm đào tạo nghề cho khoảng 1,5 triệu lao động nông thôn; tỷ lệ lao động nông nghiệp được đào tạo đạt hơn 70%; tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ (từ sơ cấp trở lên) của nhóm ngành nông, lâm, thủy sản đạt 10% vào năm 2030. Các cơ sở đào tạo thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường tuyển sinh bình quân hằng năm 200 nghiên cứu sinh, 2.500 học viên cao học, 20.000 sinh viên đại học.
Tham gia vào nâng cao tay nghề, trình độ cho nhà nông, nhà vườn, trong hơn 40 năm qua, Hội Làm vườn Việt Nam - tổ chức xã hội - nghề nghiệp, cánh tay nối dài của ngành Nông nghiệp đã đào tạo, tập huấn, dạy nghề cho hàng chục triệu lượt hội viên kiến thức mới về nghề vườn, kinh tế VAC; kỹ thuật và quy trình mới về nuôi trồng các loại cây trồng, vật nuôi, cây con đặc sản gắn với xây dựng mô hình mẫu phù hợp điều kiện tự nhiên – xã hội từng vùng, miền; nâng cao năng lực tổ chức sản xuất, liên kết, hợp tác phát triển kinh tế VAC hiệu quả, bền vững gắn với bảo vệ môi trường.
Tuy nhiên, để tiến trình hiện đại hóa ngành Nông nghiệp theo hướng hàng hóa, công nghệ cao, minh bạch, cùng với thể chế tạo điều kiện cho doanh nghiệp, cá nhân, nhà đầu tư nước ngoài liên kết, đầu tư máy móc, thiết bị, rất cần ngành Nông nghiệp – Môi trường và Giáo dục - Đào tạo thay đổi phương thức giảng dạy, tập huấn để người lao động nông nghiệp, nhà vườn, nhất là người lớn tuổi, dễ dàng học tập, biết vận hành công nghệ mới, có kiến thức mới về kinh tế, thị trường, quản trị nguồn lực, tổ chức hoạt động kinh tế trong lĩnh vực kinh tế đa ngành, đa công nghệ, đa dịch vụ như nông nghiệp.
Để giữ chân người trẻ ở lại quê hương, trong triển khai quy hoạch vùng sản xuất, cần xây dựng khu, cụm công nghiệp với những ngành công nghiệp phụ trợ cùng nhà máy chế biến nông sản có liên kết với nhà nông, nhà vườn qua hợp tác xã. Đồng thời, đưa STEM – nông nghiệp số vào hướng nghiệp tại các trường phổ thông để học sinh thay đổi nhận thức, hình ảnh về kinh tế nông nghiệp, kinh tế vườn từ sớm. Làm tốt, nông nghiệp, nông thôn tự có sức hút “giữ chân” người trẻ.
Tin rằng, những nỗ lực từ Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp – Người học, cơ quan quản lý, các cơ quan báo chí truyền thông, trong đó có Tạp chí Kinh tế nông thôn, chúng ta sẽ nhanh chóng nâng tầm cho nhân lực ngành Nông nghiệp. Qua đó nâng chất kinh tế nông nghiệp trong Kỷ nguyên vươn mình với người trẻ có ý chí, có kiến thức và khả năng thích ứng cao.
Nguồn: NGUYỄN ANH TUẤN/kinhtenongthon.vn