Sầu riêng đang cận kề mùa thu hoạch. Ước tính sản lượng và kim ngạch xuất khẩu sầu riêng năm nay sẽ tăng cao hơn nhiều so với năm ngoái. Nhưng nút thắt về kiểm nghiệm, cấp mã vùng trồng đang khiến người trồng đứng ngồi không yên.

Ngành sầu riêng trước mùa vụ bội thu và thách thức

Theo ước tính của các doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng, chỉ còn khoàng 2 – 3 tuần nữa nghành sầu riêng trong cả nước sẽ bước vào mùa vụ thu hoạch nhưng giá đang có xu hướng giảm khiến các nhà vườn rất lo. Hiện giá sầu riêng Dona loại A dao động từ 60.000 - 65.000 đồng/kg, loại B từ 40.000 - 45.000 đồng/kg. Nhiều nhà vườn và thương lái cho biết giá đang trên đà giảm so với tháng trước từ 3.000 - 5.000 đồng/kg và giảm so với cùng kỳ từ 10.000 - 20.000 đồng/kg, tùy loại và chất lượng.

Sản lượng sầu riêng năm nay cũng dự báo tăng cao hơn năm ngoái, Đắk Lắk là địa phương có diện tích trồng sầu riêng lớn nhất cả nước. Năm 2025, toàn tỉnh có diện tích trồng sầu riêng trên 40.000 ha với sản lượng khoảng 400.000 tấn và kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 1,1 tỉ USD. Năm 2026, dự báo sản lượng tiếp tục tăng  khoảng 500.000 tấn do diện tích vùng trồng được mở rộng. 

Đáng lo, trong khi diện tích và sản lượng tăng thì từ ngày 1/6, thị trường tiêu thụ chính là Trung Quốc lại áp dụng quy định mới kiểm soát chặt hơn với sầu riêng nhập khẩu. Quy định này đã khiến nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ không chuẩn bị kịp, có dấu hiệu tạm ngưng xuất khẩu. Thống kê cho thấy, trong tháng 6, kim ngạch xuất khẩu rau quả chỉ đạt 777 triệu USD, giảm 3,8% so với cùng kỳ năm trước, trong khi 5 tháng liên tiếp trước đó đều tăng.

Một lãnh đạo Hiệp hội Rau quả VN (VINAFRUIT) cho biết, một số doanh nghiệp đã thận trọng hơn trong việc thu mua và xuất khẩu sầu riêng. Năm nay sản lượng sầu riêng của Thái Lan cũng dồi dào hơn, khiến việc cạnh tranh gay gắt hơn.

Như vậy, chỉ sau vài năm mở cửa chính ngạch vào thị trường Trung Quốc, sầu riêng đã tạo nên kỳ tích khi kim ngạch 400 triệu USD tăng lên trên 3 tỉ USD, trở thành loại trái cây xuất khẩu có giá trị lớn nhất của việt Nam và đóng góp gần một nửa kim ngạch toàn ngành rau quả thì nay đang đối diện với nhiều thách thức. 

Hai nút thắt vẫn “trói” người trồng sầu riêng

Có hai nút thắt vẫn đang “trói” chặt người trồng sầu riêng. Trước đây, doanh nghiệp chủ yếu kiểm soát chất lượng tại vùng trồng và cơ sở đóng gói. Thế nhưng hiện nay phòng kiểm nghiệm trở thành "chốt chặn" của các container sầu riêng trước khi lăn bánh đến cửa khẩu.

Nút thắt về kiểm nghiệm, cấp mã vùng trồng đang khiến người trồng sầu riêng lo lắng

Quy định này xuất phát từ sau vụ việc năm 2024, sau khi Trung Quốc phát hiện một số lô sầu riêng Việt Nam có dư lượng Cadimi (Cd) vượt ngưỡng và tồn dư chất cấm Auramine O (vàng O), Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) đã áp dụng cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt hơn với mặt hàng này. Theo quy định mới, gần như 100% lô sầu riêng xuất khẩu phải có kết quả phân tích Cadimi và vàng O do các phòng thử nghiệm được GACC công nhận. Nếu không có kết quả kiểm nghiệm hoặc kết quả không đạt lô hàng sẽ không được cấp chứng thư để thông quan. Quy định này làm thay đổi hoàn toàn quy trình xuất khẩu. 

Từ đó, phòng kiểm nghiệm trở thành mắt xích mang tính quyết định trong toàn chuỗi giá trị xuất khẩu. Hậu quả, năm 2025 hàng nghìn container sầu riêng ùn ứ ở cửa khẩu, nhiều doanh nghiệp phải tạm dừng thu mua, giá sầu riêng nhiều nơi giảm mạnh và nông dân thiệt hại nghiêm trọng. 

Nút thắt thứ hai là diện tích cấp mã vùng trồng. Nguyên nhân là 2 tiêu chí "cứng" trong việc cấp mã số vùng trồng đang gây khó khi áp dụng thực tế. Thứ nhất là quy định diện tích tối thiểu 10 ha. Thứ hai là phải chuyên canh một loại cây để đáp ứng quy trình quản lý dịch hại tổng hợp.

Ông Nguyễn Văn Mười, Phó tổng thư ký VINAFRUIT, phân tích, dù so với các khu vực khác, quy mô sản xuất của bà con ở Tây nguyên tương đối lớn nhưng để đáp ứng yêu cầu diện tích tối thiểu 10 ha phải cần đến 5 - 7 hộ dân góp lại, song việc này không dễ. Tương tự, với quy định chuyên canh 1 loại cây, Tây nguyên là vùng đất gắn liền với cây cà phê, sau đó là cây hồ tiêu và khoảng 5 - 7 năm nay mới đến cây sầu riêng. Phần lớn nhà vườn trồng xen canh hồ tiêu và sầu riêng trong vườn cà phê để cải thiện thu nhập. Việc yêu cầu vùng chuyên canh mới được cấp mã số khiến nhiều nhà vườn gặp khó.

Trong khi đó, theo danh sách 37 cơ sở kiểm nghiệm được GACC chấp nhận mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa công bố thì việc phân bổ cũng chưa đồng đều. Cụ thể, khu vực đồng bằng sông Hồng có 8 cơ sở kiểm nghiệm, gồm 1 cơ sở tại Quảng Ninh và 7 cơ sở tại Hà Nội. Khu vực duyên hải Nam Trung Bộ và Tây nguyên có 4 cơ sở đặt tại TP.Đà Nẵng, tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Lâm Đồng. Đông Nam bộ có số lượng lớn nhất với 15 cơ sở, đều đặt tại TP. Hồ Chí Minh. Khu vực ĐBSCL có 10 cơ sở, gồm 1 cơ sở tại Đồng Tháp, 8 cơ sở tại TP.Cần Thơ và 1 cơ sở tại tỉnh Cà Mau. Như vậy, những địa phương có vùng trồng lớn nhất nước như Đắk Lắk, Đắk Nông (Lâm Đồng), Gia Lai, Tiền Giang (nay là Đồng Tháp) hay Bến Tre (nay là Vĩnh Long) lại tập trung rất ít cơ sở kiểm nghiệm.

Nhiều doanh nghiệp phải vận chuyển mẫu từ vùng nguyên liệu về TP. Hồ Chí Minh hoặc Cần Thơ để xét nghiệm làm tăng chi phí vận chuyển, kéo dài thời gian và làm chậm tiến độ giao hàng. 

Ông Nguyễn Văn Mười, Phó tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhận định nếu so về số lượng phòng kiểm nghiệm thì Việt Nam có thể còn cao hơn Thái Lan, tuy nhiên phòng kiểm nghiệm ở Việt Nam lại bố trí không đều, không hợp lý dẫn đến khó khăn cho doanh nghiệp. Thực tế, có những thời điểm, nhiều doanh nghiệp tập trung vào một số phòng kiểm nghiệm gây quá tải, phải chờ nhiều ngày để đến lượt lấy mẫu và trả kết quả.

Vì vậy, cơ quan chức năng cần phát triển mạng lưới phòng xét nghiệm vệ tinh tại các vùng nguyên liệu, thiết lập cơ chế giám sát định kỳ đối với đất, nước và vật tư nông nghiệp, số hóa toàn bộ dữ liệu từ mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói đến kết quả kiểm nghiệm. Nâng cao vai trò của hợp tác xã trong việc kiểm soát chất lượng ngay từ cấp hộ sản xuất. Khi hệ thống này vận hành đồng bộ, rủi ro sẽ được xử lý ngay từ gốc, áp lực lên các phòng kiểm nghiệm sẽ giảm. 

Nguồn: PHAN TRÍ/Kinhtenongthon.vn