Tạp chí Kinh tế nông thôn trân trọng giới thiệu tới bạn đọc, những người làm vườn trong cả nước bài viết “Tái định nghĩa sứ mạng ngành trồng trọt: Từ làm ra nhiều nông sản đến kiến tạo nhiều giá trị” của nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan.

Có một thời, khi nạn đói còn là nỗi ám ảnh của nhiều quốc gia, câu hỏi lớn nhất của ngành trồng trọt khá giản dị: làm sao sản xuất được nhiều lương thực hơn? Cuộc Cách mạng Xanh ở nửa sau thế kỷ XX đã trả lời bằng giống năng suất cao, thủy lợi, phân bón, cơ giới hóa và tiến bộ khoa học. Năng suất cây trồng tăng mạnh, an ninh lương thực được cải thiện.

Nhưng bước sang thế kỷ XXI, câu hỏi đã khác. Không chỉ là “sản xuất được bao nhiêu”, mà còn là “sản xuất bằng cách nào”. Không chỉ hỏi một hecta cho bao nhiêu tấn, mà còn phải hỏi dùng bao nhiêu nước, phát thải bao nhiêu, người trồng nhận được bao nhiêu thu nhập, người tiêu dùng nhận được bao nhiêu dinh dưỡng, đất còn khỏe hay không sau mỗi mùa vụ.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan đến thăm vườn bưởi của hội viên Hội quán nông dân Mỹ Phú (Đồng Tháp). Ảnh: Báo Đồng Tháp

FAO cho biết thực vật cung cấp khoảng 80% lượng calorie hằng ngày của con người; đến năm 2050, phần lớn nhu cầu lương thực tăng thêm dự kiến phải đến từ sản phẩm thực vật. Sâu bệnh có thể làm mất tới 40% sản lượng cây trồng toàn cầu mỗi năm. Vai trò của trồng trọt vì vậy không thể chỉ đo bằng sản lượng.

Từ “nhiều hơn” đến “tốt hơn”. Khung chiến lược của FAO đặt ra bốn định hướng: Better Production, Better Nutrition, Better Environment, Better Life - sản xuất tốt hơn, dinh dưỡng tốt hơn, môi trường tốt hơn và cuộc sống tốt hơn. Năng suất vẫn quan trọng, nhưng không còn là thước đo duy nhất. Sản lượng cao hơn chưa chắc đã tốt hơn nếu dùng nhiều tài nguyên hơn, phát thải cao hơn mà lợi nhuận người trồng lại thấp hơn.

Từ những chuyển động ấy có thể nhận diện bảy sứ mạng mới của ngành trồng trọt.

Sứ mạng thứ nhất: Nuôi sống con người. Đây là sứ mạng nguyên thủy và vẫn là nền móng. Nhưng “nuôi sống” ngày nay không còn đồng nghĩa với “làm ra thật nhiều”. Sản xuất phải ổn định trước hạn hán, xâm nhập mặn, nhiệt độ cực đoan, dịch bệnh và đứt gãy chuỗi cung ứng. Một nền trồng trọt sản lượng cao nhưng quá phụ thuộc vào vài giống, vài loại vật tư hay một thị trường duy nhất vẫn mong manh. An ninh lương thực vì vậy phải đi cùng năng lực chống chịu.

Sứ mạng thứ hai: Nuôi dưỡng con người. Con người không chỉ cần đủ ăn mà còn cần ăn tốt hơn. Trồng trọt không chỉ tạo calorie mà còn cung cấp protein thực vật, vitamin, khoáng chất, chất xơ và các hoạt chất có lợi cho sức khỏe.

Chương trình Breeding for Tomorrow của CGIAR cho thấy giống cây trồng tương lai phải đồng thời chống chịu khí hậu, phù hợp thị trường và giàu dinh dưỡng. Ngày trước hỏi giống này cho bao nhiêu tấn; ngày nay còn phải hỏi chịu hạn ra sao, dinh dưỡng thế nào, có phù hợp chế biến và thị hiếu không. Từ an ninh lương thực, thế giới đang tiến tới an ninh dinh dưỡng.

Sứ mạng thứ ba: Tạo sinh kế thịnh vượng cho người trồng. Một ngành trồng trọt có sản lượng lớn nhưng người trồng thường xuyên thua lỗ không thể xem là thành công. USDA khi xác định sứ mạng sản xuất cây trồng đặt cạnh nhau năng suất, lợi nhuận, chất lượng, sức cạnh tranh, thu nhập người sản xuất và môi trường.

Chủ tịch HLV VN Lê Quốc Doanh (giữa) thăm mô hình VAC tiêu biểu ở Nghệ An.

Thước đo vì vậy cần dịch chuyển từ sản lượng trên hecta sang giá trị và thu nhập trên hecta. Một hecta tạo ra bao nhiêu doanh thu, lợi nhuận, việc làm và giá trị được giữ lại trong cộng đồng? Khi ấy, cây trồng không còn chỉ là đối tượng kỹ thuật mà trở thành nền tảng của kinh tế nông thôn.

Sứ mạng thứ tư: Bảo vệ đất, nước và đa dạng sinh học. Trong cách nhìn cũ, đất và nước thường được xem là đầu vào. Trong cách nhìn mới, đó là tài sản tự nhiên cần được tái tạo. Một mùa vụ thành công không chỉ nằm ở những gì được chở ra khỏi cánh đồng mà còn ở những gì được giữ lại: sức khỏe đất, chất lượng nước, hữu cơ và đa dạng sinh học.

Hà Lan theo đuổi nông nghiệp tuần hoàn theo hướng tối ưu tài nguyên, giảm thất thoát, tận dụng phụ phẩm và đưa vật chất trở lại vòng tuần hoàn. Trồng trọt không thể chỉ khai thác đất mà phải biết nuôi đất.

Sứ mạng thứ năm: Thích ứng và giảm phát thải khí hậu. Trồng trọt vừa chịu tác động của biến đổi khí hậu, vừa có thể trở thành một phần của giải pháp. Hạn hán, mưa cực đoan, xâm nhập mặn, sâu bệnh mới và nhiệt độ tăng đang làm thay đổi bản đồ cây trồng. Vì vậy, giống, mùa vụ, công nghệ tưới và quản lý đất đều phải được thiết kế lại.

Ở chiều ngược lại, nông nghiệp có thể giảm phát thải nhờ sử dụng phân bón hiệu quả hơn, quản lý nước tốt hơn, tăng hữu cơ đất và tuần hoàn phụ phẩm. Chiến lược MIDORI của Nhật Bản đặt mục tiêu đến năm 2050 giảm 50% rủi ro từ thuốc bảo vệ thực vật hóa học, giảm 30% phân bón hóa học và mở rộng diện tích hữu cơ lên 1 triệu hecta. Môi trường vì vậy trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

Sứ mạng thứ sáu: Đưa thị trường vào đầu chuỗi. Một giới hạn lâu nay của nông nghiệp là tư duy “trồng trước, tìm đầu ra sau”. Ngành trồng trọt hiện đại phải đảo chiều: đưa thị trường về đầu chuỗi.

Thị trường cần tham gia ngay từ quyết định giống gì, sản lượng bao nhiêu, tiêu chuẩn nào, thu hoạch khi nào và chế biến thành gì. Câu hỏi không chỉ là “cây này có trồng được không?” mà là “trồng cho thị trường nào, dưới dạng sản phẩm gì, giá trị được tạo thêm ở đâu?”.

Một trái xoài có thể bán tươi, chế biến, sấy hoặc trở thành trải nghiệm du lịch. Một hạt gạo có thể mang thêm giá trị từ vùng đất, phát thải thấp và truy xuất nguồn gốc. Đó là bước chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.

Sứ mạng thứ bảy: Nâng cao chất lượng sống. Có lẽ đây là lớp giá trị thường bị bỏ quên nhất. Một cái cây không chỉ có giá trị khi cho hạt, cho trái hay tạo thu nhập. Cây còn tạo bóng mát, điều hòa vi khí hậu, hình thành cảnh quan và kết nối con người với thiên nhiên.

Trong quá trình đô thị hóa, trồng trọt cũng không còn dừng lại ở nông thôn. Vườn cộng đồng, nông trại đô thị, công viên nông nghiệp, làng hoa và không gian cây xanh đang mở rộng biên giới của ngành. Một làng hoa có thể đồng thời tạo sinh kế, cảnh quan, thương hiệu và du lịch; một công viên nông nghiệp vừa là không gian xanh, vừa là lớp học ngoài trời.

Công nghệ là phương tiện, không phải đích đến

Xuyên suốt bảy sứ mạng ấy là vai trò ngày càng lớn của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cảm biến giúp tưới chính xác hơn; vệ tinh theo dõi sức khỏe cây trồng; AI hỗ trợ nhận diện sâu bệnh; công nghệ sinh học rút ngắn chọn giống; dữ liệu số hỗ trợ truy xuất và dự báo thị trường.

Nhưng công nghệ không phải mục đích cuối cùng. Một ứng dụng hiện đại nhưng người trồng không dùng được thì chưa tạo ra giá trị. Công nghệ chỉ thật sự có ý nghĩa khi giải quyết được bài toán của đất, của cây, của người trồng và của thị trường.

Từ ngành sản xuất sang ngành kiến tạo đa giá trị

Nhìn lại bảy sứ mạng, có thể thấy ngành trồng trọt đang bước qua một ranh giới tư duy: từ nuôi sống đến nuôi dưỡng; từ sản lượng đến sinh kế; từ khai thác đến tái tạo tài nguyên; từ thích ứng khí hậu đến trách nhiệm khí hậu; từ tìm đầu ra đến đưa thị trường vào đầu chuỗi; từ cánh đồng nông thôn đến không gian sống đô thị.

Vì vậy, thước đo mới của ngành cũng phải rộng hơn: không chỉ tấn trên hecta mà còn là thu nhập, giá trị gia tăng, hiệu quả sử dụng nước, sức khỏe đất, phát thải carbon, mức độ tuần hoàn phụ phẩm, việc làm, dinh dưỡng và giá trị cảnh quan.

Ngày trước, câu hỏi lớn là: làm sao để cây cho nhiều hơn? Ngày nay, có lẽ cần hỏi rộng hơn: làm sao để từ một cái cây, một mảnh vườn, một cánh đồng, xã hội nhận được nhiều giá trị hơn mà thiên nhiên phải trả giá ít hơn?

Đó có thể là cách định nghĩa ngắn gọn về sứ mạng mới của ngành trồng trọt: không chỉ làm ra nông sản, mà nuôi dưỡng con người, sinh kế, đất đai và kiến tạo một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Nguồn: LÊ MINH HOAN, NGUYÊN PHÓ CHỦ TỊCH QUỐC HỘI/Kinhtenongthon.vn