Việc mở cửa thêm các mặt hàng như bưởi, chanh, dừa, xoài chế biến, dứa và chuối đã góp phần đa dạng hóa cơ cấu sản phẩm hoa quả của Việt Nam.

Xuất khẩu rau quả tăng gần 30%

Theo thông tin từ Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đang là thời điểm nhiều loại trái cây chủ lực như sầu riêng, vải thiều, xoài, dừa bước vào vụ thu hoạch chính. Nguồn cung dồi dào từ các vùng nguyên liệu trong nước được kỳ vọng sẽ tạo động lực thúc đẩy xuất khẩu tăng mạnh trong quý II và quý III năm nay.

Ước tính, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam trong tháng 5/2026 đạt 614,8 triệu USD, tăng 15,1% so với tháng trước và chỉ giảm nhẹ 0,3% so với cùng kỳ năm 2025. Tính chung 5 tháng đầu năm, xuất khẩu rau quả đạt khoảng 2,98 tỷ USD, tăng 29,4% so với cùng kỳ năm trước.

Bên cạnh tăng trưởng về quy mô, cơ cấu xuất khẩu rau quả đang có sự thay đổi theo hướng tích cực khi tỷ trọng nhóm sản phẩm chế biến tiếp tục gia tăng.

Số liệu sơ bộ của Cục Hải quan cho thấy, trong 4 tháng đầu năm 2026, nhóm hàng chế biến chiếm 35,82% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả, cao hơn đáng kể so với mức 29,33% của cùng kỳ năm 2025. Xu hướng này góp phần nâng cao giá trị gia tăng, giảm sự phụ thuộc vào tính mùa vụ của trái cây tươi.

Các mặt hàng xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc theo các nghị định thư đã ký kết tiếp tục duy trì tăng trưởng ổn định. Trong đó, sầu riêng tươi và sầu riêng đông lạnh tiếp tục dẫn đầu toàn ngành về giá trị xuất khẩu. Nhờ lợi thế thu hoạch nghịch vụ, việc phê duyệt đồng loạt mã số vùng trồng và hiệu lực của Nghị định thư xuất khẩu sầu riêng đông lạnh sang Trung Quốc, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này trong 4 tháng đầu năm đạt 293,13 triệu USD, tăng 59,7% so với cùng kỳ năm 2025.

Nhóm hạt và hạt dẻ cũng ghi nhận mức tăng trưởng đột biến. Riêng xuất khẩu hạt dẻ cười đạt 224,63 triệu USD, tăng hơn 204% so với cùng kỳ năm trước.

Trong khi đó, xuất khẩu dừa và các sản phẩm chế biến từ dừa đạt 198,38 triệu USD, tăng gần 15%, đứng thứ tư toàn ngành. Các sản phẩm thanh long, mít, chanh leo tiếp tục hưởng lợi từ nhu cầu tiêu dùng ổn định tại Trung Quốc, Hoa Kỳ và Hàn Quốc.

Một điểm sáng đáng chú ý là việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) đã ký Nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với quả bưởi tươi và chanh tươi của Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, kết quả này là thành quả của quá trình đàm phán kỹ thuật kéo dài từ năm 2019 giữa cơ quan chuyên môn hai nước, thể hiện sự phối hợp chặt chẽ trong việc hài hòa các yêu cầu kiểm dịch thực vật và lựa chọn ưu tiên mở cửa thị trường đối với những sản phẩm có tiềm năng.

Việc ký kết Nghị định thư đối với bưởi và chanh tiếp tục khẳng định xu hướng mở cửa thị trường theo hướng chính ngạch, minh bạch và phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời góp phần hoàn thiện cơ chế hợp tác nông nghiệp giữa Việt Nam và Trung Quốc.

Cũng trong tháng 4/2026, lô bưởi tươi đầu tiên của Việt Nam đã được xuất khẩu bằng đường hàng không tới Australia. Sự kiện này không chỉ mang ý nghĩa thương mại mà còn khẳng định năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của ngành rau quả Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Nông sản Việt đang đứng trước một phép thử mới

Những cuốn sổ ghi ngày bón phân, phun thuốc từng bị xem là thủ tục rườm rà, nay trở thành tấm hộ chiếu để nông sản bước vào thị trường xuất khẩu. Khi các thị trường lớn, đặc biệt là Trung Quốc, chuyển từ kiểm tra sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát toàn bộ quy trình sản xuất, nông dân Việt đang phải bước vào một cuộc thay đổi chưa từng có: làm nông bằng dữ liệu và truy xuất nguồn gốc.

Nông dân Việt đang phải bước vào một cuộc thay đổi chưa từng có: làm nông bằng dữ liệu và truy xuất nguồn gốc.

Tại thủ phủ trồng thanh long, những trái cây này đang được chăm sóc để chuẩn bị xuất khẩu sang Trung Quốc. Ngay khi có thông tin từ tháng 6, thị trường Trung Quốc sẽ siết chặt kiểm soát quy trình sản xuất, đòi hỏi nông dân phải chứng minh sản xuất sạch thông qua truy xuất nguồn gốc, những người làm vườn tại đây đã lập tức nhập cuộc.

Ông Nguyễn Văn Mười (Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp Nông nghiệp Việt Nam) chia sẻ: "Khi yêu cầu của nước nhập khẩu đưa ra, chúng ta bắt buộc phải áp dụng. Ở đây không chỉ người sản xuất mà đòi hỏi người sản xuất nguyên liệu cũng phải có quy trình, vừa giám sát, vừa đảm bảo tính an toàn cũng như quá trình minh bạch".

Theo các chuyên gia, nông sản Việt đang đứng trước một phép thử mới. Thay vì chờ đợi để thích nghi, các đơn hàng nhập khẩu hiện nay yêu cầu kiểm soát toàn bộ quy trình, không chỉ kiểm tra trái cây thành phẩm cuối cùng. Hệ sinh thái Nông dân - Hợp tác xã - Doanh nghiệp vì vậy đang chủ động xoay xở để đáp ứng chuẩn mực mới.

Chị Phạm Thị Thu Thủy - Nông dân tỉnh Đồng Tháp - tâm sự: "Người ta kêu ghi nhật ký, có cực nhưng mà vẫn phải ghi vào. Ghi vào để kiểm tra".

Bà Nguyễn Thị Hồng Phượng - Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Đồng Tháp - nêu ý kiến: "Sẽ thực hiện đề án xây dựng đội ngũ người nông dân chuyên nghiệp. Muốn thực hiện đề án này, chúng tôi phải tập huấn tuyên truyền giúp nông dân hiểu được từ nông dân làm nông sang nông dân làm nghề nông để trở thành người nông dân chuyên nghiệp".

Thay đổi tư duy để hàng hóa vươn xa. Khi người nông dân sẵn sàng, các mô hình liên kết chuỗi cũng dần hình thành, tạo nên nhiều vùng nguyên liệu quy mô lớn có truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Đây chính là bệ đỡ vững chắc để nông sản Việt giữ vững vị thế và ngày càng đi xa hơn trên thị trường quốc tế.

Xây dựng hệ sinh thái ngành hàng bền vững

Từ 1/6/2026, Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chính thức áp dụng Lệnh 280 với các yêu cầu mới về hồ sơ pháp lý đối với 2.589 sản phẩm, thuộc 20 nhóm ngành nông nghiệp (gồm toàn bộ trái cây, rau tươi, gia vị như ớt, tiêu, quế...).

Theo đó, hàng hóa muốn thông quan bắt buộc phải có thư xác nhận và mã số đăng ký doanh nghiệp nước ngoài khớp chính xác trên tờ khai hải quan. Việc áp dụng Lệnh 280 cho thấy GACC chuyển từ phương thức kiểm tra số lượng sang đánh giá rủi ro kiểm dịch chặt chẽ hơn ngay tại cửa khẩu.

Cục Xuất - nhập khẩu (Bộ Công Thương) cũng lưu ý, việc phân tích chi tiết rủi ro đối với các nhóm hàng nông nghiệp xuất khẩu vào Trung Quốc theo Lệnh 280 tập trung vào các khía cạnh như nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất - chế biến, vận chuyển - bảo quản, tình hình vi phạm và thông lệ quản lý quốc tế.

Theo dự báo của các chuyên gia thương mại nông sản, nhập khẩu trái cây của Trung Quốc trong năm 2026 sẽ tiệm cận mốc 15 triệu tấn. Song, để giảm sự phụ thuộc vào một số nguồn cung lớn, Trung Quốc tiếp tục ký kết các nghị định thư kiểm dịch thực vật nhằm đa dạng hóa nguồn cung. Ví dụ, GACC đã phê duyệt cho phép nhập khẩu chính ngạch quả mít tươi của Việt Nam từ ngày 1/6 và đang đẩy nhanh tiến độ xem xét cho mặt hàng dừa tươi, sầu riêng đông lạnh từ các nước láng giềng.

Việc Trung Quốc nâng cấp các quy định kiểm soát an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật nhập khẩu đang tạo ra những áp lực không nhỏ đối với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.

Cục Xuất - nhập khẩu nhận định, từ nay đến cuối năm 2026, Trung Quốc vẫn được xác định là thị trường tiềm năng lớn với các nước xuất khẩu rau quả, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, thị trường tỷ dân này ngày càng yêu cầu khắt khe đối với chất lượng sản phẩm.

Do đó, triển vọng xuất khẩu những tháng cuối năm nay phụ thuộc lớn vào năng lực đáp ứng tiêu chuẩn GAP, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và tính minh bạch trong khâu đóng gói.

Theo các chuyên gia nông nghiệp, việc Trung Quốc nâng cấp các quy định kiểm soát an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật nhập khẩu đang tạo ra những áp lực không nhỏ đối với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Sự thay đổi này đòi hỏi nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp phải nhanh chóng thích ứng về tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, rất cần sự phối hợp, vào cuộc chặt chẽ từ các cơ quan quản lý để kịp thời tháo gỡ khó khăn, khơi thông dòng chảy xuất khẩu.

Theo quy định 280 mới nhất của nước nhập khẩu Trung Quốc, hàng hóa vào thị trường này sẽ chuyển dịch mạnh mẽ: từ kiểm soát tại cửa khẩu sang kiểm soát ngay từ khâu sản xuất tại nước xuất khẩu. Để không bị động, việc tập huấn, hướng dẫn nông dân và doanh nghiệp nắm bắt ngay yêu cầu mới được xem là giải pháp then chốt lúc này.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, đưa ra ý kiến: "Có buổi tập huấn hoặc tuyên truyền để người nông dân, doanh nghiệp nắm bắt được yêu cầu mới như thế nào, rồi hướng dẫn cho họ cách thực hiện. Để làm sao như đăng ký lại mã số, hay các thủ tục cho nhanh, để nông dân, doanh nghiệp có thể xuất khẩu ngay, hàng hóa không bị ách tắc".

Hiện nay, một trong những nút thắt lớn nhất để nông sản xuất khẩu sang thị trường chủ lực Trung Quốc chính là mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Để vùng nguyên liệu đủ điều kiện cấp mã, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ, khẩn trương giữa chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý. Các địa phương đang gấp rút rà soát, tổng hợp và đề xuất hồ sơ lên Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Theo ông Lâm Văn Lĩnh, Phó Chi cục trưởng, Chi cục trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Vĩnh Long: "Tăng cường mở rộng mã số vùng trồng để đáp ứng đủ sản lượng về xuất khẩu, đáp ứng cho nhu cầu của doanh nghiệp".

Ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhận định: "Tiếp tục hỗ trợ, tập huấn cho các địa phương để làm ngay và cấp ngay, có ngay ít nhất là đủ mã số vùng trồng để gửi ngay cho Tổng cục Hải quan Trung Quốc, để làm việc với Tổng cục Hải quan để họ phê duyệt ngay, chúng ta mới có căn cứ để tổ chức các lô hàng để xuất khẩu đi trong thời gian ngắn nhất".

Trong khi các quy định ngày càng siết chặt, một vi phạm nhỏ về mã số vùng trồng cũng có thể khiến toàn bộ vùng nguyên liệu, thậm chí là cả một ngành hàng bị tạm dừng xuất khẩu. Sức ép về an toàn thực phẩm đang buộc phải hình thành một chuỗi liên kết có trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Đây sẽ là bộ lọc hiệu quả để xây dựng hệ sinh thái ngành hàng bền vững, giúp nông sản Việt tự tin bước vào nhiều thị trường khó tính./.